![Наурыз және наурыздың тарихы туралы](http://infohub.kz/uploads/thumbnail/20240305073321333_big.jpg)
- 05 нау. 2024 08:46
- 1246
Керімсал Жұбатқанов, тарих ғылымдарының кандидаты, Қазақ-Орыс халықаралық университетінің доценті
Наурыз және наурыздың тарихы туралы
Қош келдін, Наурыз!
Әлемде бұл сүйікті халықтық мерекенің атауында көптеген нұсқалар бар. Ол тойланатын әр елде оны асыға күтеді, мереке әндермен, билермен, тәттілермен және өзіндік ерекше әдет-ғұрыптармен сүйемелденеді. Олар әлемнің әртүрлі елдерінде көктемгі күн мен түннің теңелуін қалай атап өтеді?
Көптеген елдерде Наурыз мемлекеттік мереке болып табылады. Мемлекеттік деңгейде Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан, Түркия, Түркіменстан, Тәжікстан, Иран, Әзірбайжан, Албания, Ауғанстан, Ирак Күрдістаны, Үндістан, Македония және басқа елдерде тойланады. Ол сондай-ақ Ресей аймақтарында – Татарстан мен Башқұртстанда да тойланады.
Наурыз Қытайда, тіпті Жапонияда да тойланады. 2010 жылдан бастап Наурыз Грузияда ұлттық мереке болып жарияланды. 2009 жылдың 30 қыркүйегінде Наурыз мейрамы дүние жүзіндегі басқа 76 материалдық емес мұра нысандарымен бірге ЮНЕСКО-ның Адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының репрезентативті тізіміне енді. 2010 жылы 23 ақпанда БҰҰ Бас Ассамблеясының 64 сессиясында күн тәртібіндегі «Бейбітшілік мәдениеті» 49 тармағы бойынша «Халықаралық Наурыз күні» деп аталатын қарар консенсуспен қабылданды.
Қазақстанда дәстүр бойынша мерекеге Наурыз-көже дайындалады. Келер жыл жемісті болсын деп көжені тойып жейді. Наурыз көжеден жеті үйден дәм татсаң, жыл берекелі болады деген сенім бар. Наурыз-көже - бұл жеті қажетті элементті қамтитын дәстүрлі көктемгі көже: су, ет, тұз, май, ұн, тары және сүт, яғни жеті түлік өмірдің жеті қағидасын танытады. Бауырсақ пен бешбармақ та міндетті түрде дастарханның сәніне жатады.
Шуақты Өзбекстан Наурыз мерекесін 21 наурызда тойлайды. Бірақ, нағыз мерекеге лайық болғандықтан, ол бір күннен артық уақытқа созылады - екі апта бойы жалғасады. Алғашқы күннен бастап ел көшелерінде жаппай мерекелік шаралар, мерекелік базарлар, ат жарысы, ит, қораз төбелестері өтуде. Бір қызығы, Өзбекстанда фестиваль күндері мерекенің иесі – Бахор ханым таңдалады. Әдетте, ол көктемді бейнелейтін әдемі, еңбекқор, көңілді қызға айналады. Мерекенің тағы бір кейіпкері Дехқан-бобо - Диқан ата. Бұл құрмет ардақты ақсақалға беріледі. Сондай-ақ Момоер - Жер - таңдалады.
Қырғызстанда да Қазақстандағыдай наурыз айы мерекенің атауы – Нооруз деп аталды. Бір қызығы, Ноорузда бала дүниеге келсе, дәл осындай ат қояды. Көктемгі күн мен түннің теңелетін күні – 21 наурыз – көршілес Қырғызстанда мерекенің басталғанын хабарлайтын қарнай, сурнай, сыбызғы үнімен басталады. Бұл дыбыстар дабыл сияқты, қырғыздар үйлерінде ақ дастархан жайып, дастарқанға ең жақсы тағамдар қойылған. Өзбекстандағыдай мерекелік дастарханның басты тағамы – сумелек. Оған қоса, «чон кеже» немесе «нооруз кеже» - күріш, бұршақ, бидай, жүгері, талқан, ұн, картоп, тары және дәмдеуіштер қосылатын өгіз етінен сорпа әзірлейді.
1925-1991 жылдар аралығында Түркияда Наурыз мерекесіне ресми түрде тыйым салынды. Алайда өткен ғасырдың 1990-ші жылдарының басында тойлаудың игі дәстүрлері қайта жаңғырды. Бүгін Түркияда Наурыз 22-23 наурыз аралығында тойланады. Бұл елде мерекеге дайындық мерекеге екі-үш апта қалғанда басталады – осы уақытта бидай көктеп шығады. Өскен жасыл өскіндер мерекелік дастарханға беріледі, онда түрлі-түсті жұмыртқалар, тәттілер және сол сумалақ болуы керек. Наурызда түріктер денсаулық, сәттілік, бақыт және ұзақ өмір әкелетін заттармен қоршап алады - арпа өскіндері, шарап, тиындар (қазір олар банкноттармен ауыстырылды).