Ұлыбританияның әйгілі Джодрелл Банк астрономиялық обсерваториясы жабылуға таяу қалды. Ғылым мен технологиялар кеңесі (ҒТК) 2028 жылғы наурыздан бастап қаржыландыруды тоқтатуды жоспарлап отыр, деп хабарлайды infohub.kz сайты.
Джодрелл Банк тарихы 1945 жылдың желтоқсанынан басталады. Сол кезде Манчестер университетінің физигі Бернард Ловелл ғарыштық сәулелерді зерттеу үшін Чешир ауылына келген еді. Ол әскери радарды пайдаланып, метеорлардың иондалған іздерінен радио шағылыстарды анықтады. Бұл Джодрелл Банктағы радиоастрономияның тууына себеп болды.
1957 жылы Кеңестік Спутник серігі ұшырылған кезде дәл осы жерде әлемдегі ең үлкен радиотелескоп — Ловелл телескопы салынып біткен еді. Ол кеңестік серікті бақылай алған жалғыз телескоп болды. Сол кезден бері телескоп бірнеше рет жаңғыртылып, e-Merlin жеті телескоптық желінің орталығына айналды. Бірақ қазір бұл желі де, обсерватория да жабылу қаупінде.
Радиоастрономияның маңызы зор. Оның көмегімен астрономдар айналмалы нейтронды жұлдыздарды, аса массивті қара тесіктердің айналасындағы материяны және Үлкен жарылыстың әлсіз жарқылын бақылады. Алайда ғалымдар тек осы телескопқа ғана емес, басқаларына да қауіп төніп тұр.
Өткен айда Чилидегі Рубин обсерваториясы онжылдық жобасын бастады. Ұлыбританияның қатысуы 20%-ға қысқарады. Канар аралдарындағы Ла Пальма обсерваториясына да осындай қысқартулар қауіп төніп тұр. Бисон күн бақылау желісіне бөлінетін қаржы 40%-ға азаяды. Ал қара тесіктің алғашқы суретін түсірген Оқиға көкжиегі телескобынан Ұлыбритания толығымен шығып жатыр. Астрономдар бұл жаңалықты жойқын, шошынарлық деп сипаттады.
ҒТК 2030 жылға қарай 162 миллион фунт стерлинг үнемдеу керек екенін айтты. Бұл дағдарыс халықаралық ынтымақтастықтардағы электр энергиясы мен қызметкерлер шығындарының өсуіне және валюта бағамының өзгеруіне байланысты. Алайда Research Professional News деректері бойынша, жағдай одан да ауыр: үкіметтің соңғы шығыс кезеңіндегі болжамдық шығын 684 миллион фунтты құрауы мүмкін.
Физиканың басқа салалары да қысқартуларға ұшырады. Оксфордширдегі Diamond синхротроны мен Isis мюон және нейтрон көзі қысқартылған бюджетпен жұмыс істейді. Чеширдегі Clara үдеткіш технологиясын сынау нысаны жабылады. Боулби кенішіндегі терең жерасты ғылыми нысанының бюджеті 40%-ға қысқартылды. Үлкен адрон коллайдеріндегі LHCb тәжірибесіне қаржы бөлінбеген, бұл оның мерзімінен бұрын тоқтап, деректердің 80% жиналмай қалуына әкелуі мүмкін.
ҒТК қалған қаражатын ғылымның нақты салаларына бағыттауды көздейді. Бірақ үздік ғалымдар үздік ғылым жүргізілетін жерге кетеді. Жақында жүргізілген сауалнама көрсеткендей, мансабының басындағы физиктердің 80%-ға жуығы қаржыландыру дағдарысынан кейін Ұлыбританиядан кетуді қарастыруда. Олардың аз бөлігінің өзі еріксіз кетсе, бұл Ұлыбритания ғылымы мен экономикасына ауыр соққы болады. Ендігі міндет — оларды қалдыру.