Ресей жоғары уытты гептильді пайдаланатын «Протон-М» зымыран-тасығыштарын «Байқоңыр» ғарыш айлағынан ұшыруды жалғастырады. Алайда Қазақстан экологиялық тәуекелдер үшін қосымша төлем алмайды. Бұл туралы «Курсивтің» сауалына Қазақстан Республикасының жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі хабарлады, деп жазады infohub.kz.
Ведомствоның дерегінше, 2026 жылы «Байқоңырдан» «Протон-М» зымыран-тасығышы тек бір рет — 12 ақпанда ұшырылды. Жыл соңына дейін басқа ұшыру жоспарланбаған. Осылайша, бұрын келісілген 10 зымыран жоспарынан «Роскосмоске» тағы тоғыз ұшыру қалды.
Министрлік Қазақстан Ресейден табиғатқа және жергілікті тұрғындарға келтірілуі мүмкін зиян үшін қосымша төлем талап етпейтінін атап өтті. Себебі соңғы 10 жылда «Протон» ұшыруларының саны айтарлықтай азайған және бұрын келісілген шектен аспаған.
«Іс жүзінде сөз қалған «Протон» зымырандарын ұшыру мерзімдерін ұзарту туралы болып отыр (тараптар бұрын келіскен ұшыру саны шеңберінде)», — деді министрлікте.
«Байқоңырды» бірлесіп пайдалану шартымен ұшыруларды ұзарту туралы шешімді тараптар 2025 жылы үкіметаралық комиссия отырысында ресми түрде қабылдаған.
«Протон-М» — 1961–1967 жылдары жасалған ауыр класты зымыран-тасығыш. Отын ретінде қоршаған ортаға және адам денсаулығына қауіпті жоғары уытты гептиль пайдаланылады.
Ұшыру тарихында зымыранмен бірнеше ірі апат болды: 1991 жылдан бері 13 төтенше жағдай тіркелген. 1999 жылы «Протон» Қарағанды облысында екі рет құлады. Бірінші апатта сынық тұрғын үй аумағына түсіп, отынның төгілуінен өрт шықты, екіншісінде қалдықтар аз қоныстанған жерге құлады.
2007 жылы «Протон-М» Жезқазғаннан 40 км жерде құлады. Сол күні қалада Қазақстанның экс-президенті Нұрсұлтан Назарбаев болған. Салдарлар тез жойылғанына қарамастан, Қазақстан Ресейден 60,7 млн доллар өтемақы талап етті, алайда кейін сома 24 есеге қысқарып, 2,5 млн долларға түсті.
2013–2015 жылдары зымырандармен бірқатар апат болды. Бір құлау кезінде «Протон-М» бортта 600 тонна улы отынмен старт кешенінен небәрі 2,5 км жерде жарылды.
Аса уытты зымырандарды пайдалану жылдарында Қазақстан оларды толық тыйым салуға бірнеше рет әрекеттенді. Алайда ірі төтенше жағдайлардан кейін де кешенді жалдау шарттарын қайта қарауға немесе қаржылық параметрлерді өзгертуге қол жеткізілмеді. Балама ретінде ресейлік тарап «Протон-М»-ді экологиялық таза «Ангараға» ауыстыруды ұсынған, бірақ 2024 жылдың сәуірінде Ресей Қазақстанға зымыран-тасығышты 2025 жылдан кейін де ұшыруды жалғастыруды ұсынды.
2024 жылы мәжілісмен Айдос Сарым Қазақстан «Байқоңырдан» ұшырулардан, оның ішінде уытты «Протондарды» ұшырудан бас тартпайтынын мәлімдеді. Себебі ғарыш айлағы кешенге мыңдаған қазақстандықтар жұмылдырылған қаланың жұмысы мен әлеуметтік тұрақтылығын кепілдендіреді. Сонымен қатар алаңды сақтау елге керосин отынындағы «Бәйтерек» бағдарламасы сияқты экологиялық таза жобаларды дамытуға және ұшырулардың жалпы арзандауы аясында әлемдік ғарыш саласындағы орнын ұстап тұруға мүмкіндік береді.