Қазақстанның денсаулық сақтау саласындағы жемқорлық тәуекелдері мемлекеттік сатып алу кезеңінде ғана емес, одан әлдеқайда ерте — қаржыландыруды бөлу, қажеттілікті қалыптастыру немесе мемлекет қай медициналық қызметке ақы төлейтінін шешу барысында туындауы мүмкін. Бұл туралы «Жемқорлық анатомиясы» атты жаңа циклде экономист Руслан Сұлтанов жазды, деп хабарлайды infohub.kz сайты.
Автордың пікірінше, денсаулық сақтауды тек бюджеттің шығыс бабы ретінде қабылдау қате. Бұл — ауруханалар мен емханаларды, фармацевтиканы, зертханаларды, медициналық бұйымдар өндірісін, жеке медицинаны, сақтандыруды, құрылысты, жабдықтарды, цифрлық жүйелерді және логистиканы қамтитын толыққанды экономика саласы.
Ұлттық статистика бюросының деректеріне сәйкес, 2025 жылы Қазақстандағы денсаулық сақтау және әлеуметтік қызмет көрсету ұйымдарының ағымдағы кірістері 4,2 трлн теңгені құрады. Осы қызметтің жалпы қосылған құны ҰСБ-ның алдын ала бағалауы бойынша шамамен 2,9 трлн теңгеге, яғни ЖІӨ-нің 1,8%-ына жетті.
Сонымен қатар, саланың экономикаға әсері оның ЖІӨ-ге қосатын тікелей үлесінен әлдеқайда кең. Адамдардың денсаулығы олардың қаншалықты және қаншалықты өнімді жұмыс істей алатынын анықтайды, ал денсаулық сақтау саласының өзі дәрі-дәрмекке, жабдыққа, технологияларға, зерттеулерге, құрылысқа және білікті мамандарға сұраныс тудырады.
«Сондықтан мен үшін денсаулық сақтау — мемлекет үнемі ақша жіберетін «шұңқыр» емес», — дейді экономист.
Сұлтанов осы саладағы жемқорлықтың айрықша қымбатқа түсетінін атап өтті. Бір миллиард теңгені жоғалту — бюджет қаражатынан айырылу ғана емес, сонымен қатар алынбаған жабдық, дәрі-дәрмек, даярланған мамандар және сайып келгенде медициналық көмектің сапасы мен қолжетімділігі.
Экономист жүйені әртүрлі деңгейде қарастырмақшы — министрлік пен өңірден бастап ауруханаға, бас дәрігерге, бөлім меңгерушісіне, дәрігерге және науқасқа дейін. Бөлек ол дәрі-дәрмек пен жабдық сатып алуды, құрылысты, зертханаларды, жеке клиникаларды, медициналық қызметтерді қаржыландыруды және мемлекеттік медицина айналасындағы бизнесті талдауды жоспарлап отыр.
Оның айтуынша, әр деңгейде өз ақшасы, өкілеттігі және тапшы ресурстары бар, демек, өз жемқорлық тәуекелдері де бар.
Сұлтанов жемқорлық әрдайым ақшаны тікелей берумен байланысты емес екенін атап өтті. Жемқорлық мүмкіндігін тудыратын шешім тендер жарияланғанға дейін әлдеқайда ерте — ережелерді белгілеу, қаржыландыруды бөлу, басшыны тағайындау, қажеттілікті қалыптастыру немесе мемлекет төлейтін медициналық қызметті анықтау кезінде пайда болуы мүмкін.
«Дәл сол жаққа қараймын. Әр шығарылым — бір деңгей немесе бір механизм».
Цикл аясында экономист шешімді кім қабылдайтынын, ол нақты нені бақылайтынын, ақша қайда пайда болатынын және шешімге әсер ету кімге тиімді екенін талдамақшы. Бөлек ол халықаралық тәжірибені және осындай схемаларды анықтау тәсілдерін қарастыруды уәде етті.
Сонымен қатар, Сұлтанов жоғары бағаның өзі немесе бір жеткізушінің болуы жемқорлықты дәлелдемейтінін атап өтті. Бұл сәтсіз басқарушылық шешімге де қатысты.
«Қызыл ту — үкім шығару емес, сұрақ қоюға негіз».
Циклдің бірінші шығарылымы министрлікке арналады. Сұлтановтың айтуынша, ол мемлекет алғашқы тендерді жариялағанға дейін жемқорлық тәуекелі қалай туындауы мүмкін екенін көрсетеді.
Бұған дейін «Курсив» ҰҚК жазғы екі айда жемқорлықтың 200-ден астам фактісін ашқанын жазған болатын.