Қазақстан Ұлттық банкі банктер мен шетелдік банк филиалдары үшін макропруденциалдық нормативтерді есептеу ережелеріне өзгерістер енгізуді ұсынды. Бұл өзгерістер қарыз алушылардың төлем қабілеттілігі мен қарыз жүктемесін бағалау тәртібіне әсер етеді. Ұлттық банк басқармасының 2026 жылғы 31 шілдедегі қаулысы әлі күшіне енген жоқ, деп хабарлайды infohub.kz.
Қазіргі уақытта Қазақстанда қарыз жүктемесінің коэффициенті (ҚЖК) қолданылады — бұл адамның барлық несиелері бойынша ай сайынғы төлемдерінің оның орташа айлық табысына қатынасы. Оның шекті мәні 0,5 деңгейінде белгіленген. Демек, қазақстандықтың барлық қарыздары бойынша төлемдер оның айлық табысының жартысынан аспауы тиіс.
Негізгі өзгерістердің бірі автокредиттерге қатысты. 2026 жылдың соңына дейін бірқатар автокөлік сатып алуға арналған несиелерге ҚЖК деңгейіне қойылатын талаптар қолданылмайды. Жеңілдік Қазақстанда алғаш рет тіркелетін жаңа автокөліктерге, сондай-ақ бастапқы жарна талаптары сақталған кезде ескірген автокөліктерге де қолданылады. Пайдаланылған автокөліктер үшін бастапқы жарна құнының кемінде 50% құрауы керек, ал үш жасқа дейінгі автокөліктер үшін — кемінде 30%.
Ұлттық банк құмар ойын бизнесіне белсенді қатысады деп саналатын қарыз алушылардың критерийлерін де нақтылады. Бұл санатқа соңғы алты айда құмар ойындарды ұйымдастырушылардың пайдасына жалпы сомасы 300 мың теңгеден асатын кемінде алты төлем жасаған жеке тұлғалар кіреді. Мұндай қарыз алушылар үшін, сондай-ақ атаулы әлеуметтік көмек алушылар үшін банктер төлем қабілеттілігін есептеу кезінде тек ресми табысты ескере алады.
Сонымен қатар, құжат әртүрлі несие түрлері бойынша қарыздың табысқа қатынасы (ҚТҚ) коэффициентін есептеудің жеке тәртібін енгізеді. ҚТҚ — бұл адамның барлық өтелмеген қарызының оның жылдық табысына қатынасы. Банктер ҚТҚ-ны үш кезеңде есептейді: алдымен қазақстандықтың төлем қабілеттілігін бағалау, содан кейін несиенің нақты түрі бойынша (тұтынушылық, ипотека, автокредит) есептеу, одан кейін қарыз алушының барлық қарызы бойынша есептеу.
Өзгерістер табысты растау тәртібіне де әсер етеді. Банктер бірнеше ақпарат көздерін пайдалана алады, бірақ табыстардың қайталануын және клиенттің өз шоттары арасындағы аударымдар арқылы төлем қабілеттілігін жасанды түрде арттыруды тексеруі керек. Орташа айлық табысты есептеу үшін қарыз алушы соңғы алты айдың кемінде екі айында алған табыс түрлері ғана ескеріледі. Салық есептілігімен расталған жекелеген табыс түрлеріне ерекшелік жасалады.
Сондай-ақ, Ұлттық банк кредиттік карталар бойынша берешекті есептеу тәртібін нақтылады. Кредиттік лимиті бар карта бойынша ай сайынғы төлем пайдаланылған лимиттің 10% ретінде анықталады. Құжатта алғаш рет кредиттік желі, кредиттік лимит және қарыз алушы ұғымдары егжей-тегжейлі сипатталған. Сонымен қатар, банктер қарыз жүктемесінің коэффициентін жаңа несие беру кезінде ғана емес, сонымен қатар кредиттік лимитті ұлғайту, қосымша қарыз беру немесе несие шарттарын өзгерту кезінде, егер бұл клиенттің төлемдерінің өсуіне әкеп соқса, есептеуге міндетті.
Қаулы ол алғаш рет ресми жарияланғаннан кейін он күнтізбелік күн өткен соң күшіне енеді. Бұған дейін «Курсив» Ұлттық банктің БЖЗҚ үшін $375 млн валюта сатып алғанын жазған болатын.