Ғарыштан құлаған тастар атмосфераға кіргенде зор үйкеліс пен қызудан жай буланып кетеді деген қалыптасқан түсінік қате болып шықты. SETI институты мен Эймс зерттеу орталығының (NASA) ғалымдары Питер Дженнискенс бастаған топ 75 метеорит құлауының бейнежазбалары мен фотометриялық қисықтарын талдады, деп хабарлайды infohub.kz сайты.
Meteoritics & Planetary Science журналында жарияланған зерттеуде ғалымдар массаның жоғалуын, тежелуін және сынықтардың Жерге құлау сипатын айқындайтын жеті дәйекті физикалық кезеңді бөліп көрсетті. Зерттеушілер үйкелістен булану емес, балқу мен ерте фрагменттелу астероидтардың траекториясы мен жарылыс сипатын анықтайтынын дәлелдеді.
Бірінші кезең — соққы толқынының қалыптасуы. Биік биіктікте ауа тығыздығы нысанның алдында соққы толқыны пайда болуына жеткілікті болады. Газ бен дене беті қызып, жарық шығарады — бұл классикалық аққан жұлдыз.
Екінші кезең — тығыз қабаттарға кіру және айналу. Атмосфераға тереңдеген сайын жарық күшейе түседі. Бұл кезеңдегі жарықтықтың мезгіл-мезгіл ауытқуы тастың айналу жылдамдығын өлшеуге мүмкіндік береді: зерттелген ең жылдам нысандардың толық айналымы 0,5-тен 5 секундқа дейін созылған.
Үшінші кезең — болидтің пайда болуы және белсенді балқу. Жылдам ағып келе жатқан ағын тас бетінен балқыған затты сылып тастай бастайды. Балқыма тамшылары үзіліп, дененің артында із ретінде буланады.
Төртінші кезең — шамамен 60 шақырым биіктікте абляцияның тұрақталуы. Мұнда балқу процесі квазитепе-теңдікке жетеді: болидтің жарықтығы тұрақталады немесе біртіндеп артады. Балқу мен тамшылардың ұшып кетуі есебінен ғарыштық дене бастапқы массасының 40%-ына дейін жоғалтуы мүмкін.
Бесінші кезең — ерте механикалық фрагменттелу. Өсіп келе жатқан ауа қысымы жынысты жарып бастайды. Күтпеген жаңалық — бұзылу аман қалған метеориттердің механикалық беріктігінің небәрі 1/5 бөлігін құрайтын аэродинамикалық қысымда басталады. Себебі — термиялық кернеу және дене ғарышта алған ішкі жарықтар. Бұл сатыда жылдамдық күрт төмендейді. Тас артқы бөлігі бүтін болғанша, оның артында сиреу пайда болып, ұсақ сынықтарды тартады да, жерде олардың тар жолақ болып түсуін қалыптастырады.
Алтыншы кезең — соңғы жарылыс, яғни артқы бөліктің бұзылуы. Тас артқы бөлігі түпкілікті жарылғанда, жарық жарқыл — болидтік жарылыс болады. Дене қатты тежелгендіктен, бұл жарқыл ерте кезеңдердің жасылдау реңкінен өзгеше қызыл түспен жарқырайды. Массасы 20 грамнан асатын ірі фрагменттер үлкен салыстырмалы жылдамдықпен жан-жаққа ұшады.
Жетінші кезең — қараңғы ұшу және құлау. Қалған бөліктер тежелуін жалғастырып, балқуын тоқтатады және жұқа балқу қабығымен қапталады. Көрінетін жарығын жоғалтқан олар атмосфераның төменгі қабаттары арқылы ұшып, желмен ығысып, метеорит ретінде жерге құлайды.
Авторлар осы физикалық фазалардан ондаған метрге дейінгі қауіпті астероидтардың, соның ішінде 2013 жылғы Челябі астероидының да өтетінін атап өтеді. Алынған математикалық модельдер планетарлық қауіпсіздікті бағалау кезінде ғарыштық денелердің атмосфералық жарылыстарының биіктігі мен күшін дәлірек есептеуге көмектеседі.