2026 жылғы 5 қазанда Каролин институты жанындағы Нобель ассамблеясы физиология және медицина саласындағы Нобель сыйлығының лауреаттарын жариялады. Марапатты Карл Дайссерот, Петер Хегеманн және Георг Нагель алады. Олар бүгінде мидың жұмысын зерттеуге қолданылып жүрген оптогенетика әдісінің негізін қалаған, деп хабарлайды infohub.kz сайты.
Бұл жаңалықтың тарихы Chlamydomonas атты бір жасушалы балдырдан басталды. Неміс ғалымы Петер Хегеманн оның жарық көзінің бағытын қалай анықтап, соған қарай жүзетініне қызығушылық танытты.
2000 жылдардың басында Хегеманн Георг Нагельмен бірге балдырдан ерекше ақуыз — каналродопсин тапты. Ол жасуша бетінде орналасып, көк жарыққа әсер етеді. Жарық ақуызға түскенде, онда арна ашылып, жасуша ішіне зарядталған бөлшектер — иондар кіре бастайды. Бұл электр импульсін тудырады.
Осы ақуыздың генін басқа жасушаға көшірсе, ол да жарыққа сезімтал болатыны анықталды.
Карл Дайссерот бұл қасиетті жүйке жасушаларымен жұмыс істеуде қолданды. Ол каналродопсин генін егеуқұйрықтардың нейрондарына енгізіп, содан кейін көк жарықтың көмегімен бұл жасушаларды жүйке сигналын шығаруға мәжбүрлеуге болатынын көрсетті.
Екі жылдан кейін Дайссерот сол қағидатты тірі тышқандардың миында қолдана алды. Осылайша оптогенетика дүниеге келді.
Оның қағидаты қарапайым: ғалымдар жүйке жасушаларын жарыққа сезімтал етеді, содан кейін жарық сигналының көмегімен олардың жұмысын белсендіре немесе тежей алады.
Оптогенетика пайда болғанға дейін ғалымдарға мидың жұмысындағы себеп-салдар байланысын анықтау қиын болды. Олар белгілі бір әрекет кезінде мидың қай бөліктері белсенді болатынын бақылай алды, бірақ дәл осы жасушалардың бұл процесті басқаратынын әрдайым дәлелдей алмады.
Оптогенетика есте сақтауға, эмоцияға және мінез-құлыққа қатысты нейрондық тізбектерді әлдеқайда дәл зерттеуге мүмкіндік берді. Әдіс неврологиялық және психикалық ауруларды зерттеуде қолданылады.
Қазір зерттеушілер оптогенетиканы медицинада, соның ішінде адамдардың көру қабілетін қалпына келтіру үшін қолдану мүмкіндігін зерттеп жүр.
Бұған дейін Kursiv Health ғалымдардың ғарышта жасанды көз жанарымен тәжірибе жүргізіп жатқанын, болашақта ғарышкерлерге ота жасау үшін қажет болуы мүмкін екенін жазған.