Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі отынды көтерме сатуға салынатын қосымша акцизді 95%-дан 50%-ға қайтаруды көздейтін қаулы жобасын жариялады. Құжат «Ашық НҚА» порталында орналастырылған, оны талқылау 5 қарашаға дейін жалғасады, деп хабарлайды infohub.kz сайты.
Еске салайық, 2026 жылғы 22 қыркүйекте мұнай өнімдерінің көтерме бағасын көтеру кезінде қолданылатын отынға салынатын қосымша акцизді 50%-дан 95%-ға арттыру туралы үкімет қаулысы күшіне енген болатын. Бұл шара нарық қатысушыларын алаңдатты: сарапшылар оның соңында бензин мен дизельдің түпкі тұтынушы үшін қымбаттауына әкелуі мүмкін екенін атап өтті, ал мұнай өндіруші компаниялар ірі шығын күтті. Олардың есептеуінше, Атырау мұнай өңдеу зауыты (АМӨЗ) мысалында акциз мөлшерлемесі 95% болғанда отынның бір тоннасынан 33 472 теңге шығын болар еді.
Енді 50% мөлшерлемені қайтаруы мүмкін. Құжатта жоба «мұнай өндіруші ұйымдардың экономикалық тиімділігін жақсарту, сондай-ақ сала кәсіпорындарын дамыту мен жаңғыртуға инвестициялық мүмкіндіктерді кеңейту мақсатында әзірленген» деп көрсетілген. Күтілетін нәтижелердің мерзімі 2027 жылдың қаңтары деп белгіленген. Нәтижесінде бұл түпкі тұтынушылар үшін бензин мен дизель бағасының күрт өсу қаупін алып тастауы мүмкін.
Алайда басқа факторлар отынның қымбаттау үдерісі жалғасатынын көрсетеді. Қазақстандағы отын бағасы көрші елдермен салыстырғанда төмен күйінде қалып отыр, ал айырмашылық екі еседен асуы мүмкін. Осындай төмен бағаға қол жеткізу үшін мұнайды ішкі нарыққа өзіндік құнына жуық бағамен міндетті түрде сату тетігі қолданылады: мұнай баррелі шамамен 100 доллар тұрса да, ол мұнай өңдеу зауыттарына, мысалы, 30 доллардан жеткізілуі тиіс.
Нәтижесінде мұнай өндіруші компаниялар МӨЗ-ге жеткізуге қызығушылығын жоғалтып отыр, өйткені тасымалдау шығындары мен басқа да шығыстарды ескергенде бұл тиімсіз. Оларға ішкі өндірісті дамытуға тырысқаннан гөрі мұнайды шетелге сатқан тиімдірек.
Бұған дейін қаржыгер Ғалым Хусаинов атап өткендей, отын бағасындағы айырмашылық экономика үшін екі жағымсыз салдарға әкеледі: тапшылық қаупімен шетелге заңсыз шығару және жылына шамамен 150 млрд теңге шығын, сондай-ақ арзан бензин, қымбат емес тұрақтар мен төмен айыппұлдардың үйлесуі — бұл автокөлік паркінің өсуіне, кептелістерге және ауа сапасының нашарлауына әкеледі. Оның пікірінше, осы факторлардың барлығы Қазақстанда отынға нарықтық баға белгілеу қажеттілігіне сөзсіз әкеледі — бұл бүкіл экономиканың мүддесінде. Алайда үдеріс біртіндеп жүруі мүмкін, өйткені ЕАЭО елдерінде отын құнын теңестіру жоспарлары 2030 жылға шегерілді.