InfoHub Logo

Қазақстанда тарихта алғаш рет әкімшілік амнистия жарияланады. Бұл туралы Мәжіліс тиісті заң жобасын бірінші оқылымда қарастыруға дайындап жатыр. Елде бұрын да қолданылған қылмыстық амнистиямен қатар, бұл әкімшілік құқық бұзушылықтарды реттеудегі жаңа қадам болмақ.

Бұл туралы Infohub.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Амнистия кімдерге қолданылады?

Мәжіліс депутаты Снежанна Имашеваның айтуынша, қылмыстық амнистия шамамен 16,5 мың адамға қатысты болады. Оның ішінде 1200 адамға қатысты қылмыстық іс тоқтатылады, 10 мыңнан астам сотталушының мерзімі қысқартылады, ал 5 мыңға жуық адам бостандыққа шығарылады. Түрмеден шамамен 1500 адам босатылады. Бұл амнистия қылмыстық, шағын және орташа ауырлықтағы қылмыстарды жасағандарға қолданылады.

Ал әкімшілік амнистия бойынша адам саны емес, айыппұлдардың саны есепке алынады. Полиция есебіндегі 17 миллиард теңгеге жуық 1 миллионға жуық төленбеген айыппұлды өшіру көзделген. Бұл 2026 жылғы 16 наурызға дейінгі айыппұлдарға қатысты.

Қандай қылмыстар амнистияға ілігеді?

Шағын және орташа ауырлықтағы қылмыстар үшін жазадан толық босату қарастырылған. Егер қылмыс кезінде зиян келтірілмесе немесе келтірілген зиян толық өтелсе, орташа ауырлықтағы қылмыстар үшін де босату мүмкін болады. Әйтпесе, қалған жаза мерзімі қысқартылады. Амнистияға ілігетін негізгі қылмыстар қатарына ұрлық, мал ұрлау, сеніп тапсырылған мүлікті иемдену немесе ысырап ету жатады. Сондай-ақ, кейбір экономикалық қылмыстар, мысалы, алаяқтық немесе сенімді басқарудағы мүлікті ысырап ету сияқты қылмыстар да қамтылуы мүмкін.

Кімдер амнистияға ілінбейді?

Адам өмірі мен денсаулығына қарсы қылмыстар, сыбайлас жемқорлық, терроризм және экстремизмге қатысты қылмыстар амнистиядан тыс қалады. Оларға: кісі өлтіру, суицидке итермелеу, денсаулыққа қасақана ауыр, орташа немесе жеңіл зиян келтіру, сабау, қинау, сталкерлік, АИТВ жұқтыру, жыныстық қол сұғылмаушылыққа қарсы қылмыстар, сыбайлас жемқорлық, террористік және экстремистік қылмыстар, азаптау, сондай-ақ жақында қылмыстық сипатқа ие болған әрекеттер (дропперство, қалыңдық ұрлау) жатады. Сырттай сотталғандар да амнистияға ілінбейді.

Бишимбаев пен Перизат Қайрат амнистияға іліге ме?

Депутаттың айтуынша, соңғы жылдардағы резонансты істерге амнистия қолданылмайды. Мысалы, Қуандық Бишімбаев пен Перизат Қайрат амнистияға ілінбейді. Себебі олар жасаған қылмыстар (ерекше қатыгездікпен жасалған кісі өлтіру, қинау, аса ірі көлемдегі алаяқтық) амнистия аясынан тыс қалдырылған.

Жанабыловтар амнистияға іліге ме?

Блогерлер Ерболат Жанабылов пен Эльмира Төлегеноваға қатысты заңсыз кәсіпкерлік және қылмыстық жолмен алынған ақшаны заңдастыру туралы іс бойынша амнистия қолданылмайды. Себебі, заңсыз кәсіпкерлік амнистияға ілінсе де, ақшаны заңдастыру бабы амнистиядан тыс қалдырылған.

Неге залал өтеу маңызды?

Қылмыстық амнистияны қарастырудағы негізгі критерийлердің бірі – сотталушының жәбірленушіге деген қарым-қатынасы болады. Мемлекет гумандылық пен әділдік арасындағы тепе-теңдікті сақтауға тырысады. Сот әрбір сотталушының ісін қарап, мінез-құлқын ескере отырып, амнистияны қолданудан бас тартуы да мүмкін.

Қандай айыппұлдар өшіріледі?

Әкімшілік амнистияның ең ауқымды бөлігі – бұрын төленбеген айыппұлдарды өшіру. Олардың қатарында қоғамдық орындарда мас болу, жаяу жүргіншілердің жол ережесін бұзуы, жол белгілері мен сызықтарын елемеу, тыныштықты бұзу, темекі шегуге тыйым салынған жерде темекі шегу, қауіпсіздік белдігін тақпау, көлік жүргізу кезінде телефонмен сөйлесу, жарамсыз жеке куәлікпен тұру, билетсіз жүру сияқты бұзушылықтар бар. Барлығы 250 түрлі әкімшілік құқық бұзушылық қамтылады. Алайда, қауіпсіздікке қатер төндіретін елеулі бұзушылықтар, мысалы, қызыл жарыққа өту немесе жылдамдықты шамадан тыс асыру үшін берілген айыппұлдар өшірілмейді.

Арыз беру қажет пе, әлде айыппұл автоматты түрде өшіріле ме?

Арыз берудің қажеті жоқ. Көптеген айыппұлдар мемлекеттік ақпараттық жүйелер арқылы автоматты түрде өшіріледі. Егер қандай да бір себептермен айыппұл өшірілмесе, азаматтар тиісті органға, прокуратураға немесе сотқа жүгіне алады. Заң күшіне енгеннен кейін әкімшілік амнистияны толық жүзеге асыру алты айға дейін созылуы мүмкін.

Мемлекет неге әкімшілік амнистия жасауды ұйғарды?

Бұл қадам гуманизм актісі ретінде қарастырылады. Бұл бұзушыларды марапаттау емес, жылдар бойы жиналып қалған айыппұлдардан құтыла алмай жүрген адамдарға көмек көрсету. Төленбеген айыппұлдар атқарушылық іс жүргізуге, шоттарды бұғаттауға және басқа да шектеулерге әкеп соғады. Кейбір берешектер 2015 жылдан бері есепте тұр.

Амнистия «Заң және Тәртіп» қағидатын бұза ма?

Амнистия ерекше сипатта болып, жыл сайынғы практикаға айналмайды. Айыппұлды төлемеуге болады деген үміт болмауы керек. Заң мен тәртіп негізгі қағидат болып қала береді. Бірақ мықты мемлекет – бұл тек қатаңдық емес, сонымен қатар гуманизмді көрсете білу. Мемлекеттің жазалаумен қатар, адамға жаңа өмір бастауға мүмкіндік бере алатынын көрсету – амнистияның басты мақсаты.