Көпшілікке қабақтың ауырлап, көздің өзінен-өзі жұмылатын сезімі таныс. Ғалымдар миға ұйқы қажеттігі туралы сигнал беретін механизмді іздеп келді. Қытай ғалымдарының жаңа зерттеуі бұл процесте аз зерттелген молекула – триптамин маңызды рөл атқаруы мүмкін екенін көрсетті, деп хабарлайды infohub.kz.
Зерттеу нәтижелері Nature Neuroscience журналында жарияланды. Зерттеушілер ұйқының гомеостатикалық қысымы деп аталатын процесті зерттеді – бұл ояу болу уақыты ұлғайған сайын ұйқыға деген құштарлықтың күшеюі. Тәжірибелер түнгі (тышқандар) және күндізгі (шошқалар) жануарларға жүргізілді.
Бұрын бұл процестің негізгі химиялық сигналы аденозин деп есептелді, алайда ол мидың ұйқы уақытын қалай түсінетінін толық түсіндіре алмады. Жаңа жұмыста ғалымдар тағы бір ықтимал қатысушыны – триптаминді анықтады. Бұл зат бұрын физиологиялық рөлі белгісіз, аз зерттелген нейромодулятор саналатын.
Тәжірибелер ояу кезінде триптамин деңгейі біртіндеп жоғарылайтынын көрсетті: жануарлар ұйықтамаған сайын оның жұлын сұйықтығындағы концентрациясы артты. Әрі қарай триптаминнің гипоталамустың преоптикалық аймағында орналасқан GPR139 рецепторына әсер ететіні анықталды – бұл ұйқыны реттеу орталықтарының бірі. Осы рецептордың белсендірілуі ұйқыға ауысуға жауапты нейрондардың жұмысын күшейтті.
Ғалымдар триптамин синтезін бөгегенде немесе GPR139 рецепторын өшіргенде, жануарлар мәжбүрлі ояту кезеңінен кейін ұйқыны қалпына келтіруде едәуір нашарлады, ал ұйқы жетіспеушілігін өтеудің табиғи механизмі бұзылды. Сонымен қатар, GPR139 белсендіретін препараттар екі түрдің де ұйқы ұзақтығын арттырып, сапасын жақсартты.
Авторлар триптамин ұйқысыздыққа қарсы дәрілерді әзірлеу үшін жаңа нысана бола алады деп санайды. Көптеген бар ұйықтататын дәрілер жүйке жүйесіне жалпы әсер етіп, жанама әсерлер немесе тәуелділік тудырады. Жаңа тәсіл мидың өзі ағзаға ұйқы қажет екенін анықтайтын табиғи механизмге әсер етуге мүмкіндік береді.
Алайда ашуды клиникалық тәжірибеде қолдану әлі ерте: негізгі тәжірибелер тышқандар мен шошқаларда жүргізілді. Зерттеу адамдарды қамтымады және GPR139 рецепторына әсер ететін препараттардың қауіпсіз және тиімді болатынын дәлелдемейді. Авторлар триптамин ұйқыны реттейтін жалғыз молекула емес екенін атап өтеді – ол аденозинді қоса алғанда, басқа заттармен бірге жұмыс істеп, ұйқыны бақылаудың күрделі жүйесін құрауы мүмкін. Келесі қадам – адамдардың қатысуымен зерттеулер және ықтимал препараттардың клиникалық сынақтары.