Reseı joǵary ýytty geptıldi paıdalanatyn «Proton-M» zymyran-tasyǵyshtaryn «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵynan ushyrýdy jalǵastyrady. Alaıda Qazaqstan ekologıalyq táýekelder úshin qosymsha tólem almaıdy. Bul týraly «Kýrsıvtiń» saýalyna Qazaqstan Respýblıkasynyń jasandy ıntellekt jáne sıfrlyq damý mınıstrligi habarlady, dep jazady infohub.kz.
Vedomstvonyń dereginshe, 2026 jyly «Baıqońyrdan» «Proton-M» zymyran-tasyǵyshy tek bir ret — 12 aqpanda ushyryldy. Jyl sońyna deıin basqa ushyrý josparlanbaǵan. Osylaısha, buryn kelisilgen 10 zymyran josparynan «Roskosmoske» taǵy toǵyz ushyrý qaldy.
Mınıstrlik Qazaqstan Reseıden tabıǵatqa jáne jergilikti turǵyndarǵa keltirilýi múmkin zıan úshin qosymsha tólem talap etpeıtinin atap ótti. Sebebi sońǵy 10 jylda «Proton» ushyrýlarynyń sany aıtarlyqtaı azaıǵan jáne buryn kelisilgen shekten aspaǵan.
«İs júzinde sóz qalǵan «Proton» zymyrandaryn ushyrý merzimderin uzartý týraly bolyp otyr (taraptar buryn kelisken ushyrý sany sheńberinde)», — dedi mınıstrlikte.
«Baıqońyrdy» birlesip paıdalaný shartymen ushyrýlardy uzartý týraly sheshimdi taraptar 2025 jyly úkimetaralyq komısıa otyrysynda resmı túrde qabyldaǵan.
«Proton-M» — 1961–1967 jyldary jasalǵan aýyr klasty zymyran-tasyǵysh. Otyn retinde qorshaǵan ortaǵa jáne adam densaýlyǵyna qaýipti joǵary ýytty geptıl paıdalanylady.
Ushyrý tarıhynda zymyranmen birneshe iri apat boldy: 1991 jyldan beri 13 tótenshe jaǵdaı tirkelgen. 1999 jyly «Proton» Qaraǵandy oblysynda eki ret qulady. Birinshi apatta synyq turǵyn úı aýmaǵyna túsip, otynnyń tógilýinen órt shyqty, ekinshisinde qaldyqtar az qonystanǵan jerge qulady.
2007 jyly «Proton-M» Jezqazǵannan 40 km jerde qulady. Sol kúni qalada Qazaqstannyń eks-prezıdenti Nursultan Nazarbaev bolǵan. Saldarlar tez joıylǵanyna qaramastan, Qazaqstan Reseıden 60,7 mln dollar ótemaqy talap etti, alaıda keıin soma 24 esege qysqaryp, 2,5 mln dollarǵa tústi.
2013–2015 jyldary zymyrandarmen birqatar apat boldy. Bir qulaý kezinde «Proton-M» bortta 600 tonna ýly otynmen start kesheninen nebári 2,5 km jerde jaryldy.
Asa ýytty zymyrandardy paıdalaný jyldarynda Qazaqstan olardy tolyq tyıym salýǵa birneshe ret árekettendi. Alaıda iri tótenshe jaǵdaılardan keıin de keshendi jaldaý sharttaryn qaıta qaraýǵa nemese qarjylyq parametrlerdi ózgertýge qol jetkizilmedi. Balama retinde reseılik tarap «Proton-M»-di ekologıalyq taza «Angaraǵa» aýystyrýdy usynǵan, biraq 2024 jyldyń sáýirinde Reseı Qazaqstanǵa zymyran-tasyǵyshty 2025 jyldan keıin de ushyrýdy jalǵastyrýdy usyndy.
2024 jyly májilismen Aıdos Sarym Qazaqstan «Baıqońyrdan» ushyrýlardan, onyń ishinde ýytty «Protondardy» ushyrýdan bas tartpaıtynyn málimdedi. Sebebi ǵarysh aılaǵy keshenge myńdaǵan qazaqstandyqtar jumyldyrylǵan qalanyń jumysy men áleýmettik turaqtylyǵyn kepildendiredi. Sonymen qatar alańdy saqtaý elge kerosın otynyndaǵy «Báıterek» baǵdarlamasy sıaqty ekologıalyq taza jobalardy damytýǵa jáne ushyrýlardyń jalpy arzandaýy aıasynda álemdik ǵarysh salasyndaǵy ornyn ustap turýǵa múmkindik beredi.