1997 jyldyń qys mezgili, dekabr aıy bolsa kerek. Naǵyz qıyn kezeń el ishinde, qys qatty boldy, qatty jel soǵyp kóp jerlerde elektr symy úzilgen, úılerde jaryq joq, gorset bárin jóndep úlgere almaı jatyr, sodan qalalyq ákimshilik qaladaǵy ekstrennyı jaǵdaıǵa baılanysty, táýlik boıy kezekshilik uıymdastyrylyp, soǵan grafık boıynsha, ákimshilik qaramaǵyndaǵy jumys isteıtin mekeme qyzmetkerlerin dejýrstvoǵa turýǵa mindettedi...
Endi ótkenge sál sheginis jasaıyq. Men ınstıtýt bitirgennen keıin 1983-86 jyldary Qurylys salý dıreksıasynda jumys atqardym. Sonda bizdiń bólimde aǵa ınjener bolyp Nurtaev Keńes degen úlkendeý kisi birge istedi, ózi aqkóńil, betińe aıtyp tastaıtyn týrashyl, únemi kúldirip júretin kisi edi, daýysy da erekshe, gromkı, este qalarlyq daýys edi, ózi qalanyń Shanhaı betinde salyp alǵan úıinde turatyn, sonymen 1986 jyly dıreksıa tarap ketti, men basqa salaǵa aýysyp kettim, odan keıin ol kisini kórgenim joq. Sonda arada 11 jyl ótipti ǵoı zýlap...
Sonymen 1997 jyl, qalalyq ákimshiliktiń ishinde dejýrstvoda otyrmyn, keshki 8-den tańǵy 8-ge deıin otyrýym kerek, jýrnal dejýrstvo degen bolad ,soǵan zvondaǵan adamdardyń aryz shaǵymyn, kóshesin, famılıasyn, jazyp tirkep otyrýym kerek. Saǵat keshki 10 - dar shamasy bolý kerek, bireý zvondady, trýbkany kóterdim, amandastyq, gúrildegen daýys sóılep jatyr...
- Myna telefondy áreń degende aldym, úsh kúnnen beri úıde svet joq, balalar sabaq oqı almaıdy, bizge pensıonerlerge de ońaı bolyp jatqan joq, gorsvetke zvondasam, kóshede sym úzilgen, isteımiz dep ýáde berip shyǵaryp salady, senderden bir kómek bola ma, dep zvondap otyrmyn, bolmasa erteń ákimshilikke baryp aryz jazam ba, ózim pensıadamyn, úıdemin, tek senderge jete almaı otyrmyn! - dep meni biraz tyǵyryqqa tiredi.
Aqsaqal adresińizdi aıtyńyzshy deımin ǵoı, ol gúrildep: ýlısa Shmıdta, (Otto Shmıdt), Shanhaı bettegi kóshe! ...degen kezde esime sart ete tústi, aý , mynaý baıaǵy Keńes aǵa ǵoı, sol baıaǵy daýys gúrildegen , adresin jazyp bolyp, tanyǵanymdy bildirgim kelmeı, taak.. sonda sizdiń famılıańyz Nurtaev qoı... dedim jaılap ǵana.
Ol shoshyp ketti: - Áı! sen meniń famılıamdy qaıdan bilesiń!..Sen meni kórip turǵan joqsyń ǵoı!.. Sen kimsiń ózi!..Áı sen kóripkelsiń be , men saǵan tek kóshemdi ǵana aıttym ǵoı!..
Qaıdan bilsin, meniń ony daýysynan tanyp otyrǵanymdy.. Sodan aǵamyzdy biraz sóıletip baryp... men shyndyǵymdy aıttym, men sol sizben birge jumys istegen baıaǵy «pálenshemin»,- ǵoı dep, ol kúlip jatyr rahattanyp, bylaı deıdi ǵoı: Áı! men seni ana jaqta (ishki ister bólimi degeni ǵoı) isteıtin bireý ma dep qaldym, áıtpese adamdy daýysynan tanyp qoıý arada 11 jyl ótse de múmkin emes nárse ǵoı ... Men aıtamyn ǵoı : Keńes aǵa!Sizdiń daýysyńyz erekshe daýys qoı, ony qalaı umytasyń, sizdiń ózińiz de erekshe jaqsy adamsyz ǵoı umytýǵa bolmaıtyn,- dep maqtap jiberip em, balasha qýanyp máz bolyp qaldy...
Sodan Gorsetke dıspecherge zvondap, eńbek ardageri edi , svetine kómektesińizder dep , ertesine tańerteń taǵy da gorsettiń bas ınjenerine zvondap óz atymnan ótinish aıttym, istegen bolýlary kerek...
2-áńgime. Sol Nurtaev Keńes aǵamyzdyń bir qýlyǵy bar edi. Ol kisi jazdygúni únemi shı shlápa kıip júretin, sodan aıdyń aıaǵy bolady, podrádchıkter keledi degendeı, akty vypolnenyh rabot qol qoıdyrady, kún ystyq, bir kabınette 5 adam otyramyz, shól qysady, ol kezde bizdiń mekeme burynǵy Konstıtýsıa kóshesindegi 4 qabatty úı, keıin BTI boldy, qazirgi adresin bilmeımin, sol kezde 1000 melocheı degen dúken bolǵan, sonyń janynda Neptýn (trı porosenka.. degen ataýy da boldy) degen syrahana boldy, soǵan tústen keıin bastyqtar joq aý degen kezde, alma - kezek bir,eki krýjka pıvo iship kelemiz urlanyp baryp, bastyqtar kelse de kóbine óz kabınetterinde otyrady, bizdi shaqyra qoımaıdy. Sodan bir kúni Keńes aǵamyz:
- Týh shóldep kettim! baryp jigittermen bir eki krýjka pıvo iship qaıtaıyn, eger basshylar izdep qalsa, myna shlápany stoldyń ústine qoıyp ketemin, osy mańaıda júrgen shyǵar temeki tartyp dep, birdeńe aıtarsyńdar dep shyǵyp ketti, sodan 20 mınýttaı ýaqyt ótti aý , prıemnyıdan sekretarsha kelip tur, gde Keńes aǵa? Ego nachalnık vyzyvaet , deıdi ǵoı. Biz aıtamyz: On gde-to zdes kýrıt navernoe, von shlápa ego lejıt na stole, - dep aldap jiberemiz. Sodan taǵy 15-20 mınýt ótti, Keńes aǵa joq, shamasy pıvonyń qyzyǵyna túsip ketken aý, endi ne isteımiz dep sasqannan bireýdi shaqyrýǵa jiberdik artynan, sodan shydamaı Bastyqtyń ózi kirip keldi ǵoı kabınetke,gde on Kenes?-dep, biz jýyp shaıyp jatyrmyz, on kýrıt navernoe na ýlıse, von shlápa ego lejıt na stole dep qoıamyz. Sóıtsek Bastyq ta qostap qoıady, da on bez shlápy daleko ne poıdet v takoı jare, - dep. Qaıdan bilsin bizdiń jasyrynyp, túý « Neptýnnan» syra iship kelip júrgenimizdi... Sonymen tyǵyryqqa tirelip, ne aıtamyz endi dep turǵanda Keńes aǵamyz da jetti aý abyroı bolǵanda sál-pál «qyzara bórtip» ...
Qaıran aqkóńil darqan aǵalar -aı! Sol kezde jumysty da isteıtin edik, arasynda kún ystyqta bir eki krýjka syra iship kelýge de úlgeretin edik, sonda bastyqtar bilse de uryspaıtyn, jaǵydaıymyzdy túsinedi aý shamasy..
«Aq shápki» týraly áńgime.
Óz basymnan ótken osy bir oqıǵa sonaý balalyq kezde bolǵan edi, sodan beri de jarty ǵasyrdan asa ýaqyt ótipti, sol balalyq shaqtan qalǵan estelik retinde sanada saqtalyp qalypty. Ol kezde 70-jyldary Aral teńizi áli tartyla qoımaǵan ýaqyt, teńizdiń tolqyndary jaǵaǵa kóbik atyp, uryp jatatyn, shaǵalalar shańqyldap, kók teńizden balyqshylar balyǵyn aýlaıtyn, Aral qalasy da kishi – girim portty qala esebinde edi, júk artqan, balyq tıegen úlken kemeler, sol balyq óńdeıtin úlken balyq kombınatyna tasymaldaıtyn, qalada neshe túrli ult ókilderi turatyn, quj-quj qaınaǵan tirligi basylmaıtyn qala bolatyn.
Poezdar tolassyz ótip jatqan vokzaly jáne qalanyń shet jaǵynda aýdan ortalyǵynan shalǵaıdaǵy eldi mekenderge ushatyn samoletteri bar shaǵyn aeroport bar edi. Portty qala bolǵasyn ba, álde sol zamanǵa tán qubylys pa, qalada túrli qylmys bolyp jatatyn, qaraqshylyqpen aınalysatyn bandıttik toptar da qala halqynyń záresin alatyn. Sondaı bandıttik toptyń biri «aq shápkiler» dep atalatynyn (olar bastaryna aq qalpaq kıip shyǵady eken kóshege shyqqanda, ózderin basqalardan ajyratý úshin), jáne qarańǵy kezde jalǵyz jarym júrgen qala túrǵyndaryn, syrttan kelgen beıtanys adamdardy pyshaqpen qorqytyp tonaıtynyn, kónbegenderin soqqyǵa jyǵyp, ásirese shaldardyń saqalyn pyshaqpen «kúzep» ketetinin, - esitip óstik, ózimiz ol kezde oqýshy edik.
Sondaı «aqshápki» bandıtpen oıda joqta, poezda tanysyp, oǵan jolda serik bolamyn degen oı maǵan úsh uıyqtasamda da túsime kirmegen edi..
70 - jyldary men 7-klasty bitirip, otbasylyq jaǵydaılarmen Qyzylorda qalasyna kóship keldik. Biraq jazǵy kanıkýlda týyp ósken aýyldy jáne týysqandar men dostardy saǵynyp, bir mezgil aýylǵa qydyryp baryp qaıtatynmyn, baratyn aýylym balyqshylar aýyly jáne shalǵaı, teńizdiń qoınaýynda bolǵandyqtan oǵan jetý tek samolet arqyly múmkin bolatyn. An-2, «kýkýrýznık» dep atalatyn samoletke 11 jolaýshy minip ushatyn edik Aral qalasynan, sondyqtan aldymen Aral qalasyna jetip alyp, sosyn 45-mınýttaı samoletpen úshyp jetetin edim ózim týyp ósken eldi mekenge.
Sonymen 8-di bitirip, jazǵy kanıkýlda aýylǵa baryp qydyryp qaıtaıyn dep jolǵa shyqtym, maqsatym poezben Aral qalasyna jetý. Ol kezde Qyzylorda stansasynan ótetin poezdar kóp, sonyń bireýine tańerteńgisin oqýshy retinde plaskartqa bılet alyp jaıǵastym, vagonda adam kóp, sóıtkenshe búıirde otyrǵan menen ájeptaýir jasy úlkendeý jigitpen tanystym. Ol da Aralǵa bara jatyr eken, esimi Altynbek, - dedi ma eken, atyn keıin umytyp qaldym, jolǵa serik tabylyp ýaqyt qysqaratyn boldy, - dep men júrmin qýanyp.
Túrine qarasam 30-dardyń ústindegi jigit, shashyn tyqyrlap alǵan eken, azdap ósip qalypty, myǵym deneli, biraq kózqarasy qataldaý eken, kóp sóılemeıdi, ústindegi kıimderi jupynylaý. Meni suraǵyshtap jatyr, kimsiń, qaıda barasyń degendeı, ózi týraly kóp aıta bermeıdi, bar aıtqany Qyzylordaǵa jumystarmen kelip edim, endi úıge qaıtyp bara jatyrmyn, - deıdi.Sodan ekeýimiz shaı ishemiz, arasynda demalyp jatamyz, áne mine dep Qazaly stansasyna da jettik. Búnda poezd 20-mınýttaı turady eken, júr dalaǵa shyǵyp taza aýa jutyp qaıtaıyq dedi ol. Perronda adam kóp, sodan ol meni ertip bir shettegi ashyq turǵan qoımaǵa (sklad) kelip, ol kezde Vokzal mańynda bundaı qoımalar kóp bolatyn, maǵan sen esiktiń aýzynda tura- tur, men kirip shyǵaıyn bir tanysym bar edi dep kirip ketti, sodan soń sálden keıin qolynda oraǵan bir zattary bar, maǵan júr tez- tez kettik dep, ózimizdiń poezǵa qaraı júgirip jettik. Poezǵa otyrǵasyn, júrgennen keıin kórdim ol zattardy, sabyn,tis pastasy, shampýn taǵy birdeńeler, biraq suraýǵa bata almadym mynalardy sol tanysyńnan aldyń ba dep. Sonymen Aralǵa da kelip jettik, kún keshqurym ýaqyt bolǵan, sodan ekeýimiz poezdan túsip jaıaý Morskaıa kóshesimen kele jatyrmyz. Meniń baratyn úıim mal soıatyn qasaphana jaqta bolatyn, birtalaı jer bolatyn, ol kezde taksı qaıda, bir avtobýs marshrýt júretin edi, biraq janymdaǵy tanysqan jolserigim kónbedi. Onyń aıtqany aldymen Vokzaldan shyǵyp Maıak degen klýb bolatyn, soǵan jetip alaıyq, sonda bir dosym bar edi, soǵan kirip shyǵýym qajet bolyp tur, sosyn seni baratyn úıińe deıin ózim jetkizip salamyn, áıtpese qalada buzyqtar kóp saǵan tıisip júrer dep
meni jubatyp qoıdy. Men kóndim, sóıtip jaıaý Maıak klýbyna da jettik, kóshe qarańǵylana bastady.
Maıak klýbynyń artynda qazandyqta (kotelnaıa) sonda jumys jasaıdy eken dosy, ózi qatarlas, sodan ol bizdi qarsy alyp shaı qoıdy joldan kele jatyrsyńdar ǵoı dep, sóıtti de syrtqa shyǵyp ketti qazir kelemin dep, bir kezde qolynda bir bótelke sharaby(vıno) bar keldi, sóıtip shaı ishýge kirisip kettik. Bótelkeni ekeýi bólip ishti, men shaı iship otyrmyn áńgimelerin tyńdap, 15-tegi jas bozbalamyn, tynysh otyrǵannan basqa qolymnan ne keledi, sodan qazandyqtyń ishinde dýsh bar eken, soǵan shaıynyp aldyq, qansha degenmen jol júrgesin adam terge malynady ǵoı, sodan qaıtadan ekeýi áńgimesin jalǵastyryp sharaptyń qyzýymen daýystary qatty-qatty shyǵa bastady, men qorqyp baramyn endi ne isteımin dep, dalany qarańǵy basyp ketti.
Ekeýi menen jasyryp sóıleskenin esitip qaldym, meniń jolserigim A. hımıada bolyp jazasyn ótep kele jatqan beti eken, onyń osyndaı halge túsýine sol dosynyń da qatysy bar ma, áıteýir aralarynda bir kelispeýshilik, renjistik bar.
Aqyry bular taǵy bir sharap ákelip endi ishemiz dep jatqanda, men bulardan qutylýdyń jolyn oılap, tysqa shyǵyp keleıin dep syltaýratyp sol jerden qashyp shyqtym. Áıteýir sol qashqannan júgirip otyryp jaryǵy bar úlken kóshege jettim. Dala tastaı qarańǵy, kóshedegi adamdardan surastyryp, baratyn úıimdi áreń taptym, qaıta ol adamdy qyzmette isteıtin bolǵasyn, turǵyndar jaqsy tanıdy eken, sol da kómektesti bir jaǵynan. Meniń abyrjyǵan túrimdi kórip, úıdegiler ózderi de shoshyp ketti, tez tósek salyp berdi, túnniń bir ýaǵy bolǵan edi, men uıyqtap ketippin.
Erteńine turyp, jýynyp shaıynyp, shaı iship bolǵasyn endi aeroprotqa baryp samoletke minetin aqshalarymdy túgendep, qaltamdy aqtarsam, úıden alyp shyqqan 10 som aqsham joq, birden túsindim, keshe men dýshqa túsip jatqanda qoldy bolǵanyn...
Óıtkeni odan keıin meni aparyp tastaımyn degen tanysym onsha asyǵa qoımaǵan.
Sodan sol úıdegi apaǵa bolǵan jaǵydaıdy aıtyp berýime týra keldi, ol kisi meniń jaǵydaıymdy túsinip samoletke minýge 5 som taýyp berdi, sóıtip sol kúni samoletpen ushyp ózim týyp ósken aýylǵa da jettim aý –ýh dep!
Osy bolǵan jaǵydaı týraly keıin 80-jyldardyń ortasynda Aralda turatyn jaqyn tanystaryma aıtqan kezimde, olardyń maǵan aıtqany:
–«Sen onda «aqshápkige» tap bolǵansyń, qaıta odan ońaı qutylypsyń»...
Sodan beri 50 jyldan asa ýaqyt ótse de, sol bir balalyq shaqtaǵy bastan ótken tosyn oqıǵa eske tússe denem túrshigip ketedi...
Eraly Esimov – zeınetker, Astana. vatsapp.87751901784.