Qazaqstanda «uıat» uǵymy kóne zamannan búginge deıin úlken ózgeristerge ushyrady: ejelgi namys kodeksinen sıfrlyq qubylys pen «tabys kúltine» deıin. Bir kezde dalada rýdan qýylý qorqynyshy ólimmen teń bolsa, keıin uıat qoǵamdyq baqylaý quralyna aınaldy. Qazir qazaqstandyqtar azǵyndyqpen aıyptalýdan góri basqa nárselerden – ulttyq biryńǵaı testileýden (UBT) súrinýden, 40 jasta páteri bolmaýdan qatty uıalady, dep habarlaıdy infohub.kz.
Tarıhı turǵydan uıat jeke sezim ǵana emes, kúrdeli áleýmettik ınstıtýt boldy. Tarıhshy Gaýhar Kanafınanyń aıtýynsha, «uıat uǵymy rýdyń ar-namysy men abyroıyna, jeti ataǵa jáne urpaqqa degen jeke jaýapkershilikpen tyǵyz baılanysty». Jazba zańdar men polısıa bolmaǵan kezde uıat qoǵamdy haostan saqtaıtyn negizgi tetik qyzmetin atqardy. «Ólimnen uıat kúshti» degen maqal shynaıy ómirdi kórsetti: qoǵamnan alastaý qaýpi ólimnen de qorqynyshty boldy. Uıat ekonomıkany, otbasy ıerarhıasyn jáne turmys erejelerin rettedi. XIX ǵasyrdaǵy orys zertteýshisi Alekseı Levshın «qazaqtarda aldaý jáne opasyzdyq basqa qoǵamdarǵa qaraǵanda áldeqaıda sırek kezdesedi» dep atap ótken.
Keńes kezeńinde tepe-teńdik buzyldy: erlerdiń uıaty álsiredi, óıtkeni memleket qorǵaý jáne qamtamasyz etý fýnksıalaryn óz moınyna aldy, al áıelderdiń uıaty kúsheıdi. Áıel shańyraqtyń saqtaýshysy jáne ulttyq biregeıliktiń ıesi bolyp qaldy, onyń minez-qulqyna baqylaý kúsheıdi. Qos standarttar bekidi: er adam úshin nekesiz baılanys «usaq oıyn sanatynda» bolsa, áıel úshin óshpeıtin daq bolyp esepteldi.
Internet pen áleýmettik jelilerdiń kelýimen (2000-jyldardyń sońy – 2010-jyldardyń basy) jańa dáýir bastaldy. Kez kelgen áreket jalpyhalyqtyq nazarǵa iligýi múmkin boldy. Anonımdi «uıatmender» paıda bolyp, kompromat jarıalaıtyn paraqshalar ashty. Astanadaǵy qyz músinin oramalmen jaýyp, qoǵamdyq pikirtalas týdyrǵan Talǵat Sholtaev – aıqyn mysal. Genderlik assımetrıa kúsheıdi: erler daý-damaıy «áıelder kúnásine» qaraǵanda áldeqaıda az talqylandy.
Búginde eski uıat álsirep, ornyna jańasy keledi. İri qalalarda ajyrasý, nekesiz bala týý nemese psıhologqa barý uıat sanalmaıdy. Alaıda shaǵyn qalalarda, Jezqazǵan turǵyny G.-nyń aıtýynsha, «eski uıat áli kúshinde. Ajyrasý, qyzdyń 30-dan assa turmysqa shyqpaýy, qysqa kıim kıý, tamaq pisire almaý – bári uıat. Eski uıatqa jańasy qosyldy: UBT-ny nashar tapsyrý, grantqa túspeý, tabysqa umtylmaý – uıat».
Qurbandy aıyptaýǵa degen kózqaras ta ózgerýde. Jaqynda bir qyzdy kóshede mopedshi quıryǵynan urǵan oqıǵa polısıanyń emes, onyń «Siz qysqa kıim kıgensiz be?» degen suraǵyna narazylyq týdyrdy. Pikir bildirýshiler qyzdy qoldady, bul qoǵamdyq sanadaǵy ózgeristi kórsetedi.
Úılený toıy normalary da ózgerýde: buryn qarapaıym toı jasaý uıat bolsa, qazir toıǵa nesıe alý uıat bolyp sanalady. Tilshi júrgizgen saýalnamada qazaqstandyqtar zamanaýı uıatqa mynalardy jatqyzdy: er adamnyń bızneske qatysy joq bolsa da áleýmettik jelini belsendi júrgizýi, UBT-ny nashar tapsyrý, shetelde oqymaý, qazaqpen úılenbeý, 40-qa deıin páteri bolmaý, sondaı-aq (úlken urpaqtyń pikiri boıynsha) shóberelerdiń bolmaýy. Respondentterdiń biri uıattyń ornyna «haram» uǵymy jıi qoldanyla bastaǵanyn atap ótti.
Psıholog Aınýr Qumarǵalı normalardyń birkelki emestigin rastaıdy: «Úlken qaladaǵy ajyrasý men Almatydan 500 shaqyrym jerdegi aýyldaǵy ajyrasý – eki bólek nárse. Jańa normalar shaǵyn eldi mekenderge birtindep jetedi, biraq ártúrli jyldamdyqpen». Ol ózgeristerdi demografıalyq aýysýmen baılanystyrady: adamdar keıinirek úılenedi, kóbirek bilim alady, ekonomıkalyq jaǵynan táýelsiz bolady. «Adamnyń ómiri úlken otbasynyń pikirine azyraq táýeldi bolǵan saıyn, jeke tańdaýǵa kóbirek oryn paıda bolady». Onyń aıtýynsha, uıat eshqaıda joǵalmaıdy, tek obektisin ózgertedi: bir ortada ózin-ózi damytpaý uıat sanalsa, endi birinde erte jumysqa shyqqany úshin aıyptaıdy.
Tabys salasyndaǵy qysym erekshe baıqalady. «Adamdar ómirlik deńgeıin kótere almaıtynyn moıyndaǵansha nesıe alýdy jón kóredi. Qazaqstanda bul toılarda anyq kórinedi», – deıdi sarapshy. Sonymen qatar júıeli aǵartý jumysynyń joqtyǵynan jynystyq taqyryptar áli de qatty tabýlanǵan.
Uıat týraly pikirtalastardyń jańa tolqynyn reseılik jýrnalıs Ilá Varlamovtyń Qazaqstandaǵy turmystyq zorlyq-zombylyq týraly fılmi týdyrdy. Progresıvti aýdıtorıa máseleni kótergeni úshin alǵys aıtsa, konservatıvti bóligi ádettegideı «óz isińmen shuǵyldan» dep jaýap berip, «eldiń abyroıy túsedi» dep qorqady. Fılm keıipkeri Anar Boranbaeva: «Qazaqstan – qylmystardy júıeli túrde jasyratyn epısentr» dep atap kórsetti.
Avtor bir sátke Varlamovtyń beınesin kórgende ózi de ishki uıat sezingenin moıyndaıdy: «Nege bizdi sheteldik talqylaıdy?» Bul ishki dıalog – qoǵamnyń ótpeli kezeńin kórsetedi. Uıat tiri, ol tek obektisin aýystyrdy: endi rýdyń namysyn emes, narazylardyń túsinigindegi «el namysyn» qorǵaıdy.