Ońtústik Qazaqstan obylysy
Shardara aýdany
№ 16 kolej
Oryndaǵan: Tu-53 top stýdenti Jalǵasbaı Dana Qaıratqyzy
Jetekshisi: Aıtenova Nurgýl Ydyrysqyzy
Ferrosıanıdteri
Ferrosıanıdteriniń galı, ındı jáne tallıdiń analıtıkalyq hımıasynda mańyzy zor. Galı ferrosıanıdin Gn4[Fe(SN)6]3 eń alǵash Lekok de Býabodran alǵan, ol onymen galıdi qyshqyl eritindilerden bólý úshin qoldanǵan: 12%-ti tuz qyshqylynan shamamen 10 ml-nen 0,1 mg Ga tunady. Analızdiń fızıka-hımıalyq tásilderin qoldanyp galıdiń ferrosıanıdpen árekettesýin I.V.Tananaev pen N.V.Baýsova júrgizgen. Olardyń anyqtaýy boıynsha ferrosıanıd: galı qatynasy 0,75-ten tómen bolsa joǵaryda kórsetilgen qarapaıym ferrosıanıd túziledi. Eger ferrosıanıd mólsheri joǵary bolsa aralas tuzdar túziledi: MeGa[Fe(CN)6] (munda Me - Na, K jáne Rb men Cs). Erep lıtı bolsa kez kelgen qatynasta jaı tuz túziledi: Ga4[Fe(CN)6]3.
Týra sondaı tereń zertteýler ındıdiń ferrosıanıdpen árekettesýine de arnalǵan. Natrı men lıtı ferrosıanıdteri ındımen tek quramy jaı tuzǵa sáıkes qosylys túzetini anyqtaldy: In4[Ǵe(SN)6]3. Al kalı ferrosıanıdimen tundyrsa (galı sıaqty) eki túrli tuz túziledi: eger ferrosıanıd: ındı qatynasy 0,75-ten aspasa — jaı tuz; eger ferrosıanıd mólsheri joǵary bolsa - qos tuz KIn[Fe(CN)6].
Qos tuzdyń turaqtylyǵy jaı tuzben salystyrǵanda joǵary.
Bir valentti tallı silti metaldar sıaqty, ıaǵnı silti metaldar ıondarymen az erıtin qos tuzdar túzip tunbaǵa túsedi: Tİ2Me[Ǵe(SN)6]. Tİ+ myspen de az erıtin qosylystar beredi — Tİ2Cu2[Fe(CN)6]2, nıkelmen de — TI4Ni4[Fe(CN)6]3, sonymen qatar kоbált, kadmı jáne myryshpen. Bul tunbalardyń erigishtigi tómen bolǵany sonshalyq, eger bul elementterdiń ferrosıanıdteriniń sýspenzıasyna tallı qossa, tústi metaldyń ıonyn tallı yǵystyrady, ıaǵnı tallı eritindiden bólinedi. Bul jaıdy I.V. Tananaev pen M.A. Glýshkova tústi metaldar bar eritindilerden tallıdiń óts az mólsherin (shamamen 0,01 g/l) ferrosıanıd arqyly bólý úshin qoldanýdy usyndy.
Tallı men ýranıl de óte az erigishtikke ıe (2,1∙10-5 mol/l) - Tİ2(UO2)3[Fe(CN)6]2 jáne Tİ4(UO5)4[Fe(CN)6]5, sonymen qatar tallı ferrosıanıdiniń sırek jer elementterimen aralas qosylystary, mysaly lantanmen — TİLa[Fe(CN)6]4H2O. Eger TI+ silti metaldarmen salystyrsa, ol Tİ-Cs — Rb — K — Na — Li qataryn bastaıtyny ańǵarylady, ıaǵnı tallıdiń az erıtin ferrosıanıdter túzý qabileti silti metaldardan joǵary.
Ferrısıanıdpen galı, ındı jáne tallı tunba bermeıdi.
Kompleksti qosylystary
Galıge kompleksti ftorıdter túzý qasıeti tán, ıaǵnı ftorogallattar, Olardyń jalpy formýlasy - Me3(SaǴ)6, (munda Me — silti metal). Biraq qazirgi fızıka-hımıalyq ádistermen NaF:GaF3 qatynasy 3:1 emes, 2,6:1 ekeni jáne de natrı ftorogallatynyń formýlasy 13NaF5GaF3 ekeni dáleldendi. Bul tuzdyń sýdaǵy erigishtigi 0,31%, osyǵan negizdelip galıdi kompleksti ftorıd túrinde basqa erigish ftorıdter túzetin elementterden bólýge bolady.
Ftorogallattardyń quramy katıon tabıǵatyna táýeldi: kalı ftorogallatynyń quramy K2(GaF55H2O), rýbıdı men sezı ftorogallattarynyń quramy Me(GaF42H2O). Sýly eritindilerde ftorogallattar galı ftorıdin jáne silti ftorıdin túzý arqyly dıssosıasıalanady, al galı ftorıdi ári qaraı GaF+2 ıonyn túzip dıssosıasıalanady. Bul eritindide quramynda galı bar basqa ıondar tabylmaǵan. Barı jáne stronsı ftorogallattarynyń quramy Me3(GaF6)2H2O.
Galı galogenıdteri ár túrli organıkalyq zattarmen, mysaly ortofenantrolınmen kompleksti qosylys túzedi. Galı hlorıdi fenantrolın eki molekýlasyn, al bromıd pen ıodıd - úsh molekýlasyn qosyp alady. Bul komplsksti qosylystardyń turaqtylyǵy óte joǵary — galı olardan amıakpen de tundyrylmaıdy. Týra osyndaı komplekster pırıdınmen, nıtrobenzolmen jáne t.b. kóptegen quramynda azot bar organıkalyq zattarmen alynǵan.
T.V.Permákova men I.S.Lıleev rN 9,2-10 shamasynda natrı gallaty men natrı bıkarbonatyn árekettestirip kompleksti natrı gallokarbonatyn Na2OGa2O32CO2rH2O alǵan. Bul usaq krıstaldy aq tústi untaq zat, azdap ylǵaltartqysh, qyshqyldardan, siltilerden, sonymen qatar sý áserinen de (qyzdyrsa) ońaı ydyraıdy.
Galı kóptegen organıkalyq qyshqyldarmen de kompleksti qosylystar túzedi. Sharap qyshqylymen galı, turaqtylyǵy alúmını kompleksinen joǵary, kompleksti qosylys beredi: eger alúmını katıonynyń sharap qyshqyldy komplekstegi baılanys kúshin 1-ge teńesek, onda galıdiń baılanysýy: 111-ge teń bolady; sharapqyshqyldy eritindilerden galı gıdroksıdi rN 2,5-ke teń bolǵanda tundyryla bastaıdy, al alúmını — 3,6. Qaı elementtiń gıdroksıdi eń az erigish bolsa, sol elementtiń sharapqyshqyldy kompleksi turaqtylaý bolady.
Oksalatty eritindilerde jaı oksalatpen Ga2(C2O4)3 qatar eki kompleksti ıon bolady – [Ga(C2O4)2]- jáne [Ga(C2O4]3- olar rN máni joǵarylasa tepe-teńdik kompleksti oksalattarǵa qaraı yǵysady, al tómendese jaı oksalatqa qaraı yǵysady /1068/. Polárografıalyq ádispen rN 8,6-10-ǵa deıin [SIn(SaO4)3]3- kompleksi bolatyny dáleldendi, bul komplekstiń totyqsyzdanýynyń jartylaı potensıaly (-1,58)÷(-1,60)-qa teń. Quramy týra osyndaı komplekster salısıl qyshqylynyń erindilerinde de túziledi. Sonymen qatar úshoksıglýtar qyshqylymen, oksıhınolımmen, kýpforonmen kompleksti qosylystary belgili. Sońǵy jyldary galımen qanyq boıalǵan tústi qosylystar beretin organıkalyq zattar usynylǵan. Bul zattardyń galıdiń analıtıkalyq hımıasynda mańyzy zor. Mysaly, rodamın V jáne J, nemese "gallıon" — oksıhloramınonaftalındısýlfo qyshqyly.
Indı hlorıdi galı hlorıdi sıaqty, silti metaldarmen Me3InS162N2O nemese Me2InCl5-H2O tıptes kompleksti tuzdar túzedi, sonymen qatar amıakpen jáne organıkalyq zattarmen de kompleksti qosylystar beredi. Indıdiń kóp kompleksti qosylystary analıtıkalyq hımıada keńinen qoldanylady, mysaly oksıhınolınmen, pırokatehınmen, hınalızarınmen, ár túrli azoboıaýlarmen kompleksti qosylystary /1050, 1058/.
Joǵaryda ındıdiń qos súlfattary týraly atalǵan edi. Ol sonymen qatar quramy H[In(SO4)2]3,5H2O-ge sáıkes kompleksti súlfattar túzedi. Biraq ındıdiń kompleksti súlfattarynyń qurylymy jáne qasıetteri tolyq zerttelmegen. Ony ındı súlfattarynyń polárografıalyq zertteýleri dáleldedi.
Indı oksalattarmen áreketteskende, satylap kelesi kompleksti qosylystar túziledi: (İnS2O4)+, [İn(S2O4)2]- jáne [İn(S2O4)3]3-, Cs[In(C2O4)2]nH2O qosylystary bólinip alyndy jáne olar oksalattyń artyq mólsherinde erıtini anyqtaldy. Indı oksalaty sý molekýlasynyń ár túrli sanymen — 0-den 8-ge deıin — krıstaldanady, sýda az erıdi (51-4 mol/l), qymyzdyq qyshqylynda da az erıdi (1∙10'3 mol/l). 210°S-qa deıin qyzdyrsa oksıoksalat İn2O(S2O4)2 túziledi, al 520°S-ta ol tolyq SO2 men İn2O3 ydyraıdy.
Indı tartraty qasıeti boıynsha galı tartratyna óte jaqyn /1074/, biraq turaqtylyǵy tómen.
Tallıdiń kompleksti qosylystary da alýan túrli jáne kóp. Úsh valentti tallı galogenıdiniń amıakattary belgili - TİCİ33NH3. F.Ia.Kýlba men V.E.Mıronov /1075/ Tİİ3 ıodtyń spırtti eritindisimen árekettestirip talloúshıodıdin Tİİİ2 jáne polııodıdin alǵan — Tİl5, olar 70-80°S temperatýrada T1I jáne İ2 ydyraıtyn qara jyltyr qabyrshaqtar. Sonymen qatar, T1İ3 dıoksanmen qosylyp alynǵan.
Tallı ıodıdin kalı ıodıdi eritindisinde eritse bir qatar kompleksti qosylystar túziledi - T112- , Tİİ32- Tİİ43-.
Erigishtigi temperatýradan táýeldi: eger 20°S-ta 1,5M kalı ıodıdinde 1,49-10-5 mol/l TİI erise, 70°S-ta 11,39∙10-5 mol/l erıdi. Sýrette tallı ıodıdiniń 20°S temperatýradaǵy kalı ıodıdiniń konsentrasıasynan táýeldiligi keltirilgen.
Sýret. Tallı ıodıdi erigishtiginiń kalı ıodıdi konsentrasıasynan táýeldiligi
Ózi bir jáne úsh valentti ıonnyń rolin atqaratyn kompleksti qosylystardy tallı ońaı túzedi, mysaly T1(T1S14), Tİ(Tll8), Tl2[Ti(NO3)5]. Tallı sonymen qatar kompleksti organıkalyq qosylystar túzedi - TİS13S2N5ON jáne T1S13(S2N5)2O. TiCNS-ti natrı, kalı, lıtı, sezı rodanıdterinde eritý arqyly alynǵan bir valentti tallıdiń rodanıdti qosylystary belgili.
Úsh valentti tallıdiń fenantrolınmen jáne dıpırıdılmen qosylystary sýda (310s mol/l) jáne spırtte (10-4 mol/l) erimeıdi. Analıtıkalyq hımıada keńinen qoldanylatyn arılmetan qatarynyń organıkalyq boıaýyshtarymen metıl kúlgin, malahıt jáne brıllıant jasyly, aýramın, rodamın tallı qosylystary ár túrli kompleks beredi. Bul reaktıvterdiń tolyq sıpattamasy V.P.Gladyshev jumysynda berilgen. Tallıdiń, ındı men galıdiń kúrdeli metalorganıkalyq qosylystary belgili.
Joǵaryda qarastyrylǵaı ındı, galı jáne tallıdiń qos nıtrattary jáne ashýdastary da kompleksti qosylystarǵa jatady, biraq turaqtylyǵy óte tómen.
Ádebıetter tizimi:
1. Fersman A.E. Redkıe metaly. 1932, № 4-5.
2. Sajın N.P., Meerson G.A. Redkıe elementy v novoı tehnıke // Hım. naýka ı prom., 1956. T.İ, № 5.
3. Meerson G.A. ı Zelıkman A.N. Metalýrgıa redkıh metalov. Metıallýrgızdat, 1954.
4. Zelıkman A.N., Samsonov G.V., Kreın O.E. Metalýrgıa redkıh metalov. Metalýrgızdat, 1954.
5. Tronov V.G. Kklad rýsskıh ýchenyh v hımıý redkıh elementov. Izd. Znanıe, 1952.
6. Vınogradov A.P. Geohımıa redkıh ı rasseıannyh hımıcheskıh elementov v pochvah. Izd. AN SSSR, 1950.