Ońtústik Qazaqstan obylysy
Shardara aýdany
№ 16 kolej
Oryndaǵan: Tu-53 top stýdenti Abdýlla Ásel Maratbekqyzy
Jetekshisi: Aıtenova Nurgýl Ydyrysqyzy
Ottekti qyshqyldardyń tuzdary
Galı, ındı jáne tallı oksıdterin qyshqyldarda eritkende úsh valentti katıonnyń (Ga3+, In3+, T13+) sáıkes tuzdary túziledi, nemese Tİ+. Bir valentti tallıdiń tuzdary metaldyq tallıdi qyshqyldarda eritkende (galı men ındı mundaı jaǵdaılarda úsh valentti ıon túzedi) túziledi.
Úsh valentti galı, ındı jáne tallıdiń azotqyshqyldy tuzdary sýda jaqsy erıdi, al galı men ındıdiń tuzdary aýada árekettesip jaıylyp ketedi. Kúkirtqyshqyldy tuzdary (azot qyshqyly sıaqty tússiz) sýda jaqsy erıdi.
Olardyń krıstaldanýy sýdyń kóp mólsherimen júredi jáne silti metaldardyń súlfattarymen qos tuzdar túzedi. Galı tıptik ashýdastar beredi, quramy — MeGa(SO4)2 12N2O.
D.I.Mendeleev 1971 jyly áli ashylmaǵan "eka-alúmınıdiń" qasıetterin boljaı kele "eka-alúmını" ashýdastar túzedi dep kórsetken. Indı de ashýdastar beredi, biraq barlyq silti metaldarmen emes. Natrımen jáne kalımen ındı 4 sý molekýlasy bar qos tuzdar túzedi. Amonımen 36°S temperatýrada sýly eritindilerde krıstaldaǵanda uqsas qos tuzdar, al tómen temperatýralarda — ashýdastar túzedi.
Úsh valenti tallı ashýdastar túzbeıdi: ony silti metaldarmen qos tuzdary 8 molekýla sýmen krıstaldanady. Bir valentti tallı silti metaldarǵa uqsas bolǵandyqtan TİAI(SO4)212H2O ashýdasyn beredi, olar alúmokalı ashýdastarymen salystyrǵanda (47,9 jáne 26 g/l 0°S temperatýrada) eki ese ońaı erıdi. Úsh valentti gallı, ındı jáne tallı tuzdarynyń sýly eritindileri alúmını tuzdarynyń eritindileri tárizdi gıdrolız arqasynda álsiz qyshqyl orta beredi. Tİ+ tuzdarynyń eritindileri qyshqyl orta bermeıdi. Tİ+ tuzdarynyń erigishtigi Tİ3+ pen salystyrǵanda edáýir tómen, temperatýra ósken saıyn erigishtik eleýli ósedi, mysaly nıtratynyń erigishtigi temperatýraǵa baılanysty qalaı ózgeretini sýrette kórsetilgen.
Temperatýraǵy baılanysty tallı tuzdarynyń erigishtigi
Osy sýrette salystyrý úshin TİON jáne tallı hlorıdiniń erigishtikteri keltirilgen. Tİ+ tuzdarynyń tómen erigishtigi jáne onyń temperatýradan táýeldiligi quramynda tallı bar shıkizattardy óńdegende ony basqa metaldardan ońaı bólip alýǵa múmkindik beredi.
3 kestede tallıdiń keıbir tuzdarynyń 0°S-ta jáne 20°S temperatýralarda erigishtigi keltirilgen.
3 keste
Bir valentti tallıdiń keıbir tuzdarynyń sýdaǵy erigishtigi
|
Tuz |
Temperatýra, 0S |
|
|
20 |
0 |
|
|
Nıtrat |
94 |
40 |
|
Súlfat |
48 |
26 |
|
Karbonat |
69 |
44 |
|
Hlorat |
- |
28 |
Tİ+ silti metaldar tárizdi erıtin karbonat túzedi. Basqa jaǵynan Tİ+ kúmis pen qorǵasyn sıaqty az erıtin sary tústi hromat túzedi, Tİ+ az erıtin tuzdaryna sonymen qatar, galogenıdter — hlorıd, bromıd jáne ıodıd jatady.
Galogendermen qosylystary
Atalǵan úsh element te galogendermen árekettesedi. Úsh valentti galıdiń hlorıdi tússiz zat, 77°S-ta balqıtyn, al 200°S temperatýrada qaınaıtyn aq krıstaldy zat. Ylǵal aýada gıdrolız nátıjesinde galı hlorıdi "byqsyp" tútindenedi:
GaCl3 + 3H2O → Ga(OH)3 + 3HCl
GaCl3 sýda jaqsy erıdi, ońaı gıdrolızdenedi. GaCb efırde jaqsy erigeniniń arqasynda ındı men tallı hlorıdinen efırmen ekstraksıalaý arqyly bólýge bolady. GaCİ3 metaldyq galımen árekettestirip eki valentti galıdiń hlorıdin alýǵa bolady:
2GaCl3 + Ga ↔3 Gaİ2
Ol 170,5°S-ta balqıtyn jáne 535°S-ta qaınaıtyn tússiz krıstaldar.
1000°S-ta amonı ftorıdin metaldyq galımen árekettestirgende túziletin gazdardyń spektrlerinde bir valentti galı ftorıdiniń GaF bar ekeni anyqtaldy. Úsh valentti galı ftorıdi GaF3 amonı ftorıdine óte uqsas jáne sýda az erıdi. GaF3 ár túrli ádistermen — metaldyq galıdi, galı oksıdin, sýlfıdin ftormen árekettestirip, nemese galı gıdroksıdin ftorsýtek qyshqylynda eritý arqyly alýǵa bolady. Sońǵy jaǵdaıda ftorıd sýdyń 3 molekýlasymen krıstalogıdrat túzedi.
Temperatýraǵa baılanysty ındı hlorıdiniń bý serpimdiligi
Ga3+ basqa da galogenıdteri belgili, mysaly bromıdi men ıodıdi, olardyń qasıetteri hlorıdke óte uqsas.
Indı galogenıdteri qazir tolyq zerttelgen. Tallıdiń ftorıdi, hlorıdi, bromıdi jáne ıodıdi onyń barlyq totyǵý deńgeıleri úshin alynǵan. Kesteden ındı galogenıdteriniń qaınaý temperatýrasy (sýsyz ftorıdten basqalary) tómen ekeni ańǵaryldy. Sýrette ındıdiń úsh túrli hlorıdteri úshin bý serpimdiliginiń temperatýradan táýeldiligi keltirilgen.
Tallı galogenıdteriniń bý serpimdiliginiń temperatýradan táýeldiligi
|
Temperatýra, °S |
Qysym mm. synap baǵanasymen |
||
|
TİSİ |
TİVr |
Tİ |
|
|
- |
- |
440 |
1 |
|
550 |
559 |
567 |
20 |
|
589 |
598 |
607 |
40 |
|
645 |
657 |
663 |
100 |
|
694 |
703 |
712 |
200 |
|
748 |
759 |
763 |
400 |
|
807 |
819 |
823 |
760 |
Bir valentti tallı 15°S temperatýrada 1 lıtr sýda 800 g erıtin, qasıetteri boıynsha kúmis ftorıdine óte uqsaıtyn tallı ftorıdin TİF túzedi. Al TİǴ3 sý áserinen ydyraýymen galı jáne ındı ftorıdinen erekshelenedi.
Ádebıetter tizimi:
1. Fersman A.E. Redkıe metaly. 1932, № 4-5.
2. Sajın N.P., Meerson G.A. Redkıe elementy v novoı tehnıke // Hım. naýka ı prom., 1956. T.İ, № 5.
3. Meerson G.A. ı Zelıkman A.N. Metalýrgıa redkıh metalov. Metıallýrgızdat, 1954.
4. Zelıkman A.N., Samsonov G.V., Kreın O.E. Metalýrgıa redkıh metalov. Metalýrgızdat, 1954.
5. Tronov V.G. Kklad rýsskıh ýchenyh v hımıý redkıh elementov. Izd. Znanıe, 1952.
6. Vınogradov A.P. Geohımıa redkıh ı rasseıannyh hımıcheskıh elementov v pochvah. Izd. AN SSSR, 1950.