Ońtústik Qazaqstan obylysy
Shardara aýdany
№ 16 kolej
Oryndaǵan: T-54 top stýdenti Ahmedıova Sáfııe Narımanqyzy
Jetekshisi: Aıtenova Nurgýl Ydyrysqyzy
Germanı ár túrli kompleksti qosylystar túzedi. Olardyń arasynda kompleksti galogenıdter Me2[GeGal6]. Rýbıdı men sezıdiń geksahlorıdteri aýada turaqty, 90-100C temperatýrada GeCl4, bólip ydyraıdy:
Rb2[GeCl6] → GeCl4+2RbCl
Germanı oksıdi GeO2 ftor qyshqylymen áreketteskende kompleksti qyshqyldar túziledi: H2(GeOF)4·2H2O jáne H2(GeF6)·2H2O. Geksaftorgermanattyń eki túrli qosylystary sıntezdelen: MeGeF6·2H2O (Me – Mg, Zn, Cd, Mn, Fe, Co, Ni ) jáne MeGeF6·2H2O (Me-Sr, Ca). Bul tuzdar sýda jaqsy erıdi.
Germanı tetrahlorıdiniń organıkalyq katıondarmen árekettesýin paıdalanyp tetrametıammonıdiń geksahlorgermanaty sıntezdelen –
[N(CH3)] 2GeCL6
Ermanı galogenıdteri keıbir amındermen organıkalyq erigishterde (efır nemese CCL4) árekettesip, kompleksti qosylystar túzedi, olardyń quramy kestede kórsetilen.
Keıbir germanı galogenıdteriniń kompleksti qosylystarynyń kompleksti qosylystarynyń quramy
|
Galoenıd |
Azotty addend |
Kompleksti qosylystyń quramy |
Syrtqy túsi |
|
GeF4 |
Etılendıamın Pırıdın oksıhınolın |
GeCL4·4C2H8N2 GeCL4·2C2H5N GeCL4·4C9H7NO
|
Aq untaq -//- Sary tústi |
|
GeBr4 |
Oksıhınolın |
GeBr2(C9H7NO)2 |
Sary qyzǵylt untaq |
|
GeI4 |
Oksıhınolın |
GeI2(C9H7NO)2 |
Qaralaý sary qyzǵylt untaq |
Bul kompleksti qosylystar sýda erimeıdi, biraq aýada birtindep gıdrolızdenip erı bastaıdy.
Germanı kóp atomdy spırttermen jáne karbon qyshyqyldarymen kompleksti qosylystar túzedi. Qymyzdyq qyshqylyn qosqanda , germanı oksıdiniń sýda erigishtigi joǵarylaıdy, sebebi kompleksti ıon túziledi, al qymyzdyq qyshqylynyń mólsheri kóp bolǵanda, germanoqymyzdyq qyshyqylynyń krıstaldary bólinedi.
Kúkirtpen qosylystary
Germanıdiń eki sýlfıdi belgili: qyzyl –qońyr GeS jáne aq GeS2. GeS2 qyshqyldy eritindiden kúkirtsýtekpen bólýge bolady. GeS 600-700 C temperatýrada elementterdi qyzdyryp týra ádispen alýǵa bolady:
Ge+ S → GeS
Kúkirtpen qosylystar germanıge erekshe. Tabıǵatta sýlfıdti mıneral túrinde kezdesedi, sonymen qatar shashyrańqy túrinde basqa sýlfıdti mıneraldarda kezdesedi – pırıtte, galenıdte, sfolerıdte.
Germanı dısýlfıdi amonı sýlfıdinde jaqsy erip sýlfogermanatty túzedi:
GeS2+ (NH4)2S → (NH4)2GeS3
Sýlfotuzdar sýda jaqsy erıdi , qyshqyl qosqanda ydyrap aq tústi dısýlfıd tunbaǵa túsedi.
Osy qasıetti paıdalanyp germanıdi eritindiden bólýge bolady.
Germanı dısýlfıdin aýada 280-300 S temperatýrada qyzdyrǵanda, totyǵyp oksıd túziledi, 600-700 C temperatýrada qalǵan sýlfıd ushyp ketedi.
Azotpen jáne fosformen qosylystary
Germanıdi azottyń atmosferasynda 800-950S temperatýrada qyzdyrǵanda gemanı nıtrıdi túziledi. 900-950 C temperatýrada germanı fosformen árekettesip germanı fosforıdi GeF túziledi.
Elektrohımıalyq qasıetteri
Germanıdiń ár juptaryna kelesi totyǵý- totyqsyzdaný potensıaldary keltirilgen
Qyshqyl eritindilerinde E,V
GeO2/Ge+2 - 0,3
GeO2/Ge - 0,15
Ge+2/Ge 0,0
H2GeO3/Ge - 0,13
Siltili eritindilerde
HgeO3/Ge - 1,0
Germanıdiń potensıaldaryna rN-tyń áseri zor.
Totyǵý-totyqsyzdaný potensıaldarynyń máni teris bolǵandyqtan germanıdi eritindiden elektrolızben bólý qıyn, sebebi germaı qatysynda sýtek ońaı totyqsyzdanady, sondyqtan bul jaǵdaıda gemanımen qatar germanı gıdrıdi bólinedi.
Germanıdi elektrolızben vofram sıaqty tek qana quımalar túrinde bólýge bolady, sondaı aq myspen nemese qalaıymen.
Tabıǵatta kezdesýi
Germanı – shashyrańqy element, tabıǵatta jıi kezdesedi, biraq óte az mólsherde.
Germanıdiń óz mıneraldary az: argırodıd, germanıt, renıerıt, últrabazıt, shtottıt.
Germanı sonymen qatar, slanstarda , magnıttarda kezdesedi. Keıbir kómirlerde germanıdiń mólsheri 1٪- jetedi.
Germanıdi alý
Germanıdi alý úshin onyń tetrahloıdi paıdalanylady, sebebi ol ońaı túziledi jáne tómen temperatýrada ushady.
Germanıdi óńdegende hlor gazyn 300-350C temperatýrada qosady, túzilgen GeCl4 ushady sosyn sary muıyqtyq túrinde kondensasıalanady.
Germanıtti soymen qatar 50٪-ti silti eritindisimenóńdeýge bolady, bul jaǵdaıda erıtinpolısýlfıdter túziledi, olardy basqa erimeen sýlfıdterden bóledi. Polısýlfıdten qyshqyldy ortada germanı qyshqylyna deıin totyǵady, osy eritindiden amıak qosyp, germanı gıdroksıdin tunbaǵa túsiredi.
Germanıdiń ár túrli shıkizattary bar: tústi metalýrgıa zaýytynyń shańdary, myryshtyń qaldyqtary, kekter zaýyttarynyń qaldyqtary, kómirdiń kúli t.b. Olardy óńdeý úshin ár túrli ádister paıdalanylady. Barlyq óndiristerde eń sońǵy ónim germanı oksıdi GeO2 , ol GeCL4-ten gıdrolız arqyly alynady.
Taza germanı metaly taza oksdten GeO2 alynady. Ony 600C temperatýrada sýtekpen totyqsyzdandyrý arqyly alady. Taza germanı metalyn germanıdiń sýbhlorıdinen (GeCL)x 520C temperatýrada dısproporsıalaný prosesi arqyly alýǵa bolady:
4(GeCL)x → 3xGe + GeCL4
Osy ádispen óte taza germanı alynady.
Germanı alý tehnologıasy týraly kelesi monorafıalardan qarastyrýǵa bolady:
Analıtıkalyq sıpattamasy
Germanı tabıǵattaǵy materıaldarda az mólsherde kezdesetin bolǵandyqtan ony anyqtaý úshin spektraldy analız paıdalanylady.
Germanıe tán sapalyq reaksıa hınalızarınmen (tetraoksıantrahınon) nemese gıdroksınaftalınhınonsýlfon qyshqylymen. Birinshi reaksıada germanıdiń qatysynda eritindi kók túske boıalady,ekinshi reaksıada-qyzǵylt túske boıalady.
Germanıdiń sandyq mólsherin anyqtaý úshin gravımetrlik, tıtrımetrlik jáne fotometrlik ádister qoldanady. Onyń mólsheri az bolsa, birinshiden ony GeCl4 túrinde bólip konsentrleıdi. Sosyn germanıdi sýlfıd GeS2 túrinde kómir sýtekpen bóledi. Aq tústi germanı sýlfıdin kúıdirip,ony oksıd GeO2 túrinde bólip, massasyn ólsheıdi.
Germanıdi tunbaǵa túsirý úshin sonymen qatar tannın nemese tannınmen oksıhınolınniń qospasy paıdalanylady. Bul ádispen germanıdi mysháktan tolyq bólýge bolady.
Tıtrımetrlik ádispen anyqtaǵanda germanıdiń mannıtpen kompeksti qosylys túzý reaksıasyn paıdalanady. Mannıtogerman qyshqyly kúshti qyshqyl bolǵandyqtan natrı gıdroksıdi eritindisimen bromkrezolpýrpýr ındıkator qatysynda jaqsy tıtrlenedi.
Germanıdi ıodometrlik ádispen anyqtaýǵa bolady,reaksıa arqyly bólinetin ıodty tıosýlfatpen tıtrleıdi
Fotometrlik ádispen anyqtaǵanda sary tústi germanomolıbden qyshqylyn paıdalanady, totyqsyzdandyrǵyshtyń qatysynda “molıbden kógi” paıda bolady. Bul ádistiń sezgishtigi joǵary. Totyqsyzdandyrǵysh retinde Mor tuzy, (Fe2÷ súlfaty),gıdrohınon, gıdroksılamın, askorbın qyshqyly, súlfıt, stannıt t.b. paıdalanylady. Germanıdi anyqtaýǵa myshák, fosfor, kremnı kedergi jasamaıdy.
Kenderde germanıdiń az mólsherin anyqtaýǵa bolady, ony tunbaǵa gematoksımenmen (pH 3,2) bólip, túzilgen qara qoshqyl tústi tunbany tolqyn uzyndyǵy 500nm teń bolǵanda svetofıltrdi paıdalanyp, optıkalyq tyǵyzdyǵyn ólsheıdi.
Germanıdiń fenılflýoronmen fotometrlik ádispen anyqtaýǵa bolady. Fenılfızaron germanımen qyzǵylt tústi kompleksti qosylys beredi. Osy ádispen germanıdiń 0,01mkg/ml mólsherin anyqtaýǵa bolady.
Germanıdiń analıtıkalyq hımıasy týraly málimetterdi kelesi monografıalardan qarastyrýǵa bolady.
Germanıdi qoldaný
Germanıdi paıdalanatyn eń mańyzdy sala - jartylaı ótkizgish quraldar. Bul quraldar elektronıkada jáne radıotehnıkada qoldanylady. Germanı metaly monokrıstal túrinde optıkada paıdalanylady (lınzalar). Kóp metaldarmen germanı quımalar túzedi.Olar jartylaı ótkizgishtik qasıetter kórsetedi.
Germanı oksıdin kremnı oksıdi sıaqty shyny óndirisinde paıdalanylady. Germanı oksıdi metaly katalızator retinde qoldanylady.
Ádebıetter tizimi:
1. Fersman A.E. Redkıe metaly. 1932, № 4-5.
2. Sajın N.P., Meerson G.A. Redkıe elementy v novoı tehnıke // Hım. naýka ı prom., 1956. T.İ, № 5.
3. Meerson G.A. ı Zelıkman A.N. Metalýrgıa redkıh metalov. Metıallýrgızdat, 1954.
4. Zelıkman A.N., Samsonov G.V., Kreın O.E. Metalýrgıa redkıh metalov. Metalýrgızdat, 1954.
5. Tronov V.G. Kklad rýsskıh ýchenyh v hımıý redkıh elementov. Izd. Znanıe, 1952.
6. Vınogradov A.P. Geohımıa redkıh ı rasseıannyh hımıcheskıh elementov v pochvah. Izd. AN SSSR, 1950.