2026 жылғы физика саласындағы Нобель сыйлығы Антарктидадағы IceCube нейтрино обсерваториясын жасаған ғалымдарға бұйырды. Марапатты Бельгиялық физик, профессор Фрэнсис Хальцен ғарыштан келетін бөлшектерді ұстайтын аспап жасағаны үшін алды, деп хабарлайды infohub.kz сайты.

Ол Оңтүстік полюсте орналасқан IceCube жобасын басқарды. Бұл қондырғы бір текше шақырым антарктидалық мұзға орнатылған жарық сенсорлары арқылы нейтрино деп аталатын бөлшектерді анықтайды. Олар ғаламдағы қуатты, жоғары энергиялы процестер туралы ақпарат жеткізеді.

Швеция корольдік ғылым академиясы Хальценнің «көрегендігі мен ғылыми көшбасшылығы IceCube нейтрино обсерваториясы үшін негіз болды» деп мәлімдеді.

Ғалым Оңтүстік полюсте нейтриноларды ұстау идеясын алғаш рет 1988 жылы ұсынған еді.

Хальцен баспасөз мәслихатында өз идеясының соншалықты сәтті болғанына таңғалғанын айтты.

«Менің қаншалықты бақытты болғанымды атап өтуім керек. Өйткені біз бұл жобаны бастағанда бәрі мұны жақсы идея деп санады, бірақ оның жүзеге асатынына аз адам сенді, соның ішінде мен де», — деді ол.

Нейтринолар — табиғаты құпия субатомдық бөлшектер. Күн олардың сансыз көп мөлшерін шығарады: әр секунд сайын миллиардтаған нейтрино тырнақтың көлеміндей аумақтан зиянсыз өтіп кетеді.

Алайда IceCube әлдеқайда жоғары энергиялы нейтриноларды іздейді. Олар Күн жүйесінен тыс жердегі, алыс галактикалардағы қуатты процестерден туындайды. Қондырғы бір шақырымдық мұз блогына бұрғыланып, мұздатылған ұзын кабельдерге орнатылған мыңдаған сенсордан тұрады.

Нейтриноларды сол іргелі оқиғаларды нұсқайтын астрономиялық хабаршылар деп қарауға болады.

Обсерваторияда нейтринолардың көбі мұздан тікелей өтіп кетеді, бірақ кейде біреуі мұзбен әрекеттесіп, айқын жарық жарқылын шығаратын бөлшектер тудырады.

Осы сирек сигналдар нейтринолардың қайдан келгеніне және оларды тудырған төтенше жағдайларға қатысты белгі береді. Бұл ғалымдарға кәдімгі телескоптар анық көре алмайтын жерлерді зерттеуге мүмкіндік береді.

«Фрэнсис Хальцен бізге керемет аспап сыйлаған халықаралық зерттеушілер мен инженерлер тобын басқарды», — деді физика жөніндегі Нобель комитетінің төрағасы, профессор Марк Пирс.

«Оның табандылығы мен ғылыми көрегендігі астрономияның жаңа түріне жол ашты».

Нейтрино атом ядросына сирек соғылғанда, жылдам қозғалатын зарядталған бөлшектер пайда болады. Дәл осы бөлшектер мұз арқылы ұшып өтіп, көк сәуле шашады, оны сезімтал жарық детекторлары ұстай алады.

Жарықтың үлгісі мен уақыты ғалымдарға нейтриноның қайдан келгенін болжауға, яғни оның ғаламдағы бастауын анықтауға көмектеседі. Бірақ мұндай әрекеттесулер соншалықты сирек, сондықтан обсерваторияға мөлдір мұздың орасан зор көлемі қажет болды.

Хальценнің идеясы Антарктидадағы алып табиғи мұз қабатын пайдалану еді. Осылайша географиялық Оңтүстік полюсте мыңдаған жарық сенсоры мұздың тереңіне орнатылған нейтрино обсерваториясын салу жөнінде батыл жоспар басталды.