Adamzat tarıhyndaǵy esirtki qoldanýdyń eń erte dáleli Indonezıanyń Sýlavesı aralynan tabylǵan ejelgi ańshy-terimshilerdiń qaldyqtarynan anyqtaldy. Zertteýshilerdiń paıymdaýynsha, olar 25 myń jyl buryn psıhoaktıvti áseri bar betel jańǵaqtaryn únemi sorǵan.
Grıffıt ýnıversıtetiniń avstralıalyq adam evolúsıasy zertteý ortalyǵynyń profesory Adam Bramm jetekshilik etken zertteý barysynda Sýlavesıdegi eki túrli jerden tabylǵan eki ańshy-terimshiniń súıekteri taldandy. Olardyń bireýi shamamen 7 myń jyl buryn, al ekinshisi 16-25 myń jyl buryn ómir súrgen. Eki eresek adamnyń tisterinde tereń, dóńgelek oıyqtar anyqtaldy, keıbiri tis julymyna deıin jetken. Bul oıyqtar olardyń aýzynda qatty, dóńgelek jáne abrazıvti zattardy ustaǵanyn kórsetedi.
Ǵalymdar bul oıyqtardyń betel jańǵaǵyn sorýdan paıda bolǵanyn joramaldady. Betel jańǵaǵy — areka pálmasynyń tuqymy, ony ádette betel japyraǵyna orap shaınaıdy. Qazirgi ýaqytta jańǵaqty ákpen aralastyryp shaınaıdy, bul psıhoaktıvti zattyń bólinýin kúsheıtedi. Alaıda ejelgi adamdar bul ádisti bilmegen bolýy múmkin. Zertteýshiler jasandy silekeıde betel jańǵaǵyn sińirip, onda arekolın dep atalatyn psıhoaktıvti qosylystyń jetkilikti mólsherde bólinetinin anyqtady. Bul zat adamnyń sanasyna áser etip, jeńil eıforıa týdyrady. Tisterdi taldaý kezinde arekolınniń izderi tabyldy.
Profesor Brammnyń aıtýynsha, ol eksperıment retinde jańǵaqty soryp kórgen: «Bul óte ashshy jáne tutqyr dám. Aýyzdy uıytady. Meniń oıymsha, ejelgi adamdardy qyzyqtyrǵan dál osy áser bolýy múmkin». Ol sondaı-aq bul ádettiń tis aýrýyna qarsy em retinde paıda bolýy múmkin ekenin, biraq uzaq ýaqyt sorý tisterdi qatty tozdyryp, kerisinshe aýyrsynýdy kúsheıtkenin aıtady. «Bul adamdar tis aýrýyn emdeý úshin jańǵaq sorýdy jalǵastyrǵan, biraq bul ádettiń ózi aýyrsynýdy týdyrǵan — tuıyq sheńber paıda bolǵan», — dedi ol.
Zertteý nátıjeleri Science Advances jýrnalynda jarıalandy. Ispanıadaǵy Valádolıd ýnıversıtetiniń profesory Elıza Gerra-Dose bul zertteýdi «adamnyń esirtki qoldanýynyń ejelgi dáýirine tikeleı dálel» dep baǵalady. Onyń aıtýynsha, bul — álemdegi psıhoaktıvti ósimdikterdi qoldanýdyń eń erte dáleli ǵana emes, sonymen qatar areka jańǵaǵyn tutynýdyń myńdaǵan jyldyq dástúr ekenin kórsetedi.