Ulybrıtanıanyń áıgili Djodrell Bank astronomıalyq observatorıasy jabylý qaýpine tap boldy. Ǵylym jáne tehnologıalar keńesi (ǴTK) 2028 jylǵy naýryzdan bastap qarjylandyrýdy toqtatýdy josparlap otyr, dep habarlaıdy infohub.kz saıty.
Djodrell Bank tarıhy 1945 jyldyń jeltoqsanynan bastaý alady. Sol kezde Manchester ýnıversıtetiniń fızıgi Bernard Lovell ǵaryshtyq sáýlelerdi zertteý úshin Cheshır aýylyna kelgen edi. Ol áskerı radardy paıdalanyp, meteorlardyń ıondalǵan izderinen radıoshaǵylystardy anyqtady. Bul Djodrell Banktaǵy radıoastronomıanyń týýyna sebep boldy.
1957 jyly Keńestik Spýtnık serigi ushyrylǵan kezde dál osy jerde álemdegi eń úlken radıoteleskop — Lovell teleskopy salynyp bitken edi. Ol keńestik serikti baqylaı alǵan jalǵyz teleskop boldy. Sol kezden beri teleskop birneshe ret jańǵyrtylyp, jeti teleskoptan turatyn e-Merlin jelisiniń ortalyǵyna aınaldy. Biraq qazir bul jeli de, observatorıa da jabylý qaýpinde tur.
Radıoastronomıanyń mańyzy óte zor. Onyń kómegimen astronomdar aınalmaly neıtrondy juldyzdardy, asa massıvti qara tesikterdiń aınalasyndaǵy materıany jáne Úlken jarylystyń álsiz jarqylyn baqylap keldi. Alaıda ǵalymdar tek osy teleskopqa ǵana emes, basqalaryna da qaýip tónip tur.
Ótken aıda Chılıdegi Rýbın observatorıasy onjyldyq jobasyn bastady. Ulybrıtanıanyń qatysýy 20%-ǵa qysqarady. Kanar araldaryndaǵy La Pálma observatorıasyna da osyndaı qysqartýlar qaýip tónip tur. Bıson kún baqylaý jelisine bólinetin qarjy 40%-ǵa azaıady. Al qara tesiktiń alǵashqy sýretin túsirgen Oqıǵa kókjıegi teleskobynan Ulybrıtanıa tolyǵymen shyǵyp jatyr. Astronomdar bul jańalyqty joıqyn ári shoshynarlyq dep sıpattady.
ǴTK 2030 jylǵa qaraı 162 mıllıon fýnt sterlıń únemdeý kerek ekenin aıtty. Bul daǵdarys halyqaralyq yntymaqtastyqtardaǵy elektr energıasy men qyzmetkerler shyǵyndarynyń ósýine jáne valúta baǵamynyń ózgerýine baılanysty. Alaıda Research Professional News derekteri boıynsha, jaǵdaı odan da aýyr: úkimettiń sońǵy shyǵys kezeńindegi boljamdyq shyǵyn 684 mıllıon fýntty quraýy múmkin.
Fızıkanyń basqa salalary da qysqartýlarǵa ushyrady. Oksfordshırdegi Diamond sınhrotrony men Isis múon jáne neıtron kózi qysqartylǵan búdjetpen jumys isteıdi. Cheshırdegi Clara údetkish tehnologıasyn synaý nysany jabylady. Boýlbı kenishindegi tereń jerasty ǵylymı nysanynyń búdjeti 40%-ǵa qysqartyldy. Úlken adron kollaıderindegi LHCb tájirıbesine qarjy bólinbegen, bul onyń merziminen buryn toqtap, derekterdiń 80%-y jınalmaı qalýyna ákelýi múmkin.
ǴTK qalǵan qarajatyn ǵylymnyń naqty salalaryna baǵyttaýdy kózdeıdi. Biraq úzdik ǵalymdar úzdik ǵylym júrgiziletin jerge ketedi. Jaqynda júrgizilgen saýalnama kórsetkendeı, mansabynyń basyndaǵy fızıkterdiń 80%-ǵa jýyǵy qarjylandyrý daǵdarysynan keıin Ulybrıtanıadan ketýdi qarastyrýda. Olardyń az ǵana bóliginiń ózi eriksiz ketse, bul Ulybrıtanıa ǵylymy men ekonomıkasyna aýyr soqqy bolady. Endigi mindet — olardy elinde qaldyrý.