Ońtústik Qazaqstan obylysy
Shardara aýdany
№ 16 kolej
Oryndaǵan: Tu-53 top stýdenti Quralbaı Aısana Suńǵatqyzy
Jetekshisi: Aıtenova Nurgýl Ydyrysqyzy

Grek tilinen «lıteos» - «tas» degen maǵyna bildiredi. Ony kalı sıaqty ósimdikter kúlinen emes, mıneraldan tapqannan keıin mundaı ataý qoıǵan.

Shved hımıgi Arfvedzon 1817 jyly Ýto (Shvesıa) temir keninen petalıt mıneralyn analızdegende 4% jetispeıtinin baıqady, sol sebepten ol osy mıneralda jańa elementtiń bolýy múmkin ekenin boljady jáne mıneraldy tolyǵyraq zertteýge negiz boldy. Osy zertteýler nátıjesinde jańa element ashylyp, onyń qasıeti natrı jáne kalıge uqsas boldy.

Sezı spektraldy analız kómegimen ashylǵan eń alǵashqy element. 1860 jyly Býnzen, Kreısnah jáne Dúrkgeım (Germanıa) mıneraldy sýlaryn zertteı otyryp, belgisiz metaldyń kógildir jolaǵyn baıqaıdy, bir jyldan keıin sol mıneraldy sýlardan belgisiz qyzyl jolaq   beretin element tabyldy. Óz  jolaqtarynyń túsine   baılanysty  jańa  elementter  óz  attaryn   aldy;   sezı  —  latynsha  «aspan  tústi kógildir», al rýbıdı — «qyzyl». Uzaq ýaqyt eki metalda tek ǵylymı qyzyǵýshylyq týdyrady jáne tek qazirgi ýaqytta olar ásirese tehııkada ózderiniń fotoelektrlik qasıetteri arqyly keń qoldanyla bastady.

Natrı jáne kalımen birge bul elementter perıodtyq júıeniń I- tobyna jatady, ıaǵnı tıptik metaldar olardyń mańyzdy qasıetteri 1 kestede keltirildi.

1 keste

Perıodtyq júıeniń İ top elementteriniń mańyzdy qasıetteri

Element

Rettik nómir

Atomdyq salmaǵy

Tyǵyzdyǵy, g/sm3

Mınero-logıa-lyq júıe boıynsha qatty-lyǵy

Balqý tem. S

Qaınaý temp. S

Elektr ótkizgishtigi (synap–1)

Atomdyq radıýsy, Aº

Li*

3

6,940

0,53

0,6

180

1336±5

11

1,57

Na**

11

22,991

0,97

0,4

98

890

21

1,92

K**

19

39,100

0,86

0,5

63,5

770

14

2,36

Rb***

37

85,48

1,52

0,3

39

668

8

2,53

Cs***

55

132,9

1,87

0,2

28,5

670

3

2,74

* - Qurǵaq aýada 200°S-ǵa deıin qyzdyrǵanda totyqpaıdy.

** - ońaı totyǵady, qyzdyrǵanda kúıedi.

*** - aýada ózdiginen tutanady.

Lıtı, rýbıdı, sezıdiń bý qysymdaryn ózara salystyrý úshin 2 kestede málimetter keltirilgen.

Li, Rb, Ss-diń elektron bulttarynyń qurylysy kelesideı: lıtı - 2, 1; rýbıdı - 2, 8, 18, 8, 1; sezı - 2, 8, 18, 18, 8, 1. Elektron bulttarynyń osyndaı qurylysyna baılanysty úsh elementte árqashan bir valentti.

2 keste

Li, Rb, Cs bý qysymdary

Temperatýra

Qysym, mm.synap baǵ.

K

Li

Rb

Cs

250

-

5,904·10-10

3,848·10-9

500

5,898·10-9

1,097·10-1

2,40·10-1

750

1,550·10-3

50,1

74,1

900

9,525·10-2

349,3

443

1200

15,34

-

-

1500

305,9

-

-
 

Lıtı tabıǵı eki ızotop túrinde kezdesedi - Li6 jáne Li7. Li7 - tabıǵı lıtıdegi quramy 92,5%, qalǵany Li6.

Rýbıdıdiń da eki ızotopy bar — Rb85 jáne Rb87, Rb87 radıoaktıvti, biraq óte uzaq ómir súredi - jartylaı ydyraý perıody 1010 jyl. Sezıdiń tek bir ǵana tabıǵı ızotopy bar - Ss133.

Qarastyratyn elementteriniń ızotoptary ózderine eki jaqty kózqarasty tartady: bir jaǵynan, tabıǵı radıoaktıvti ızotoptar, dál osy jaǵdaıda Rb87 taý jynystarynyń jasyn anyqtaýǵa múmkindik beredi, ekinshi jaǵynan rýbıdı men sezıdiń jasandy ızotoptary ýrannyń reaktorda jáne basqa ıadrolyk, reaksıalarda bólinýinen túziledi.

Bul jerde 87 elementti eske túsire ketý kerek — perıodtyq júıeniń 1-shi top elementi, onyń kestedegi orny 1939 jylǵa deıin bos turdy. Bul elementti M.Pere ashty, ony óz otanynyń qurmetine fransı dep atady.

Fransıdiń kalı, rýbıdı, sezıden aıyrmashylyǵy turaqty ızotopy joq. Fransıdiń qazir 7 ızotopy belgili, basqa elementterge qaraǵanda olar turaqsyz. Fransıdiń uzaq ómir súretin ızotopy Fr-233 jartylaı ydyraý perıody 21 mın. Qazir fransımen kóp jumys jasaıdy, sebebi ol túrli ıadrolyq reaksıalarda túziledi jáne ony basqa elementterden bólý qajet. Mysaly retinde K.S.Krasnov jáne G.A.Kresov jumystaryn jáne I.Haıda monografıasyn aıtýǵa bolady.

Qazirgi ádebıetterde osy metaldarǵa arnalǵan kóptegen jumystar bar. Monografıalar jáne ǵylymı maqalalar jınaǵy jaryq kórdi. Sondyqtan tómende tek osy elementterdiń negizgi qasıetteri jáne olardyń qosylystary keltiriledi.

Ádebıetter tizimi:

1. Fersman A.E. Redkıe metaly. 1932, № 4-5.
2. Sajın N.P., Meerson G.A. Redkıe elementy v novoı tehnıke // Hım. naýka ı prom., 1956. T.İ, № 5.
3. Meerson G.A. ı Zelıkman A.N. Metalýrgıa redkıh metalov. Metıallýrgızdat, 1954.
4. Zelıkman A.N., Samsonov G.V., Kreın O.E. Metalýrgıa redkıh metalov. Metalýrgızdat, 1954.
5. Tronov V.G. Vklad rýsskıh ýchenyh v hımıý redkıh elementov. Izd. Znanıe, 1952.
6. Vınogradov A.P. Geohımıa redkıh ı rasseıannyh hımıcheskıh elementov v pochvah. Izd. AN SSSR, 1950.