Ońtústik Qazaqstan obylysy
Shardara aýdany
№ 16 kolej
Oryndaǵan: Tu-43 top stýdenti Dosmýhanbet Ásem Bolatbekqyzy
Jetekshisi: Aıtenova Nurgýl Ydyrysqyzy
Galogendermen qosylystar
Lıtı gologendermen tikeleı qosylady, hlromen áreketteskende ylǵal izderiniń áserinen tutaný baıqaladyú Lıtı hlorıdi – aq krıstaldy zat, óte ylǵaltartqysh, balqý temperatýrasy 6140S. Lıtı hlorıdi býynyń serpimdiligi temperatýradan kelesidegideı táýeldi (1 sýret).
1 sýret - Lıtı hlorıdi býynyń temperatýraǵa baılanysy
V. I. Spısyn qyzmetkerlemen túrli gaz tárizdi ortanyń lıtı hlorıdine áserin zerttedi.
Tájirıbıeni 8000S – da, ıaǵnı lıtı hlorıdá aýada aıdalmaıtyn jaǵdaıda ótkize otyryp, lıtıdiń (rýdıdı men sezıs sıaqty) balqýynyń molárly jyldamdaǵynyń sý býynyń aǵymynda 84,6% ósetinin dáleldedi. Sýly bý aǵymyna qaraǵanda, amıakty ortada býlaný jyldamjǵy tómen, aýadaǵydan joǵary. Tájirıbıe jaǵdaıyndaǵy býlaný jyldamdyǵy gaz aǵymynyń jyldamdyǵynan táýeldi. Lıtı hlorıdiniń sýly eritindilerin qyzdyrǵanda onyń sý býymen sýlaný bolmaıdy.
Lıtı hlorıdi elementterdi qosý kezinde túzedi, biraq ony praktıkada lıtı karbonatyn tuz qyshqylynda eritý arqyly alady.
Lıtı hlorıdi sýda óte ońaı erıdi: 00S – da onyń erigishtigi 69,2g/100sh., al 1000S 128,4g/100g sýda. Sýly eritindimen LiCl bir, eki úsh molekýla sýmen krıstaldanady turaqtyraǵy monogıdart LiCl H2O. Lıtı hlorıdi natrı jáne kalı holrıdinen ereksheligi onyǵ etıl spırtindeıjáne basqada eritkishterde erýi. LiCl óndiristik mańyzy bar, lıtıdi metal túrinde alý úshin balqytylǵan lıtı hlorıdin elektrolızdeıdi. Sonymen qatar LiOH alý úshinde qoldanylady. Sonymen birge, lıtı hlorıdin joǵaryǵa ylǵaltartqysh ony aaýny kondısıonırleıtin qondyrǵylarǵa qajet etedi.: ylǵaldylyqqa jáne temperatýraǵa táýeldidigine baılanysta LiCl ylǵal jutady nemese bóledi. Qanyqqan LiCl eritindisindegi sý býy qysymy qatty faza – monogıdrat (LiCl H2O) temperatýrdan kelesidegideı táýeldi.
|
Temperatýra,0S |
23,90 |
29,90 |
34,90 |
39,90 |
44,90 |
54,84 |
|
Qysym,mm synap baǵ |
2,63 |
2,93 |
5,32 |
7,26 |
9,82 |
18,70 |
Lıtı bromıdi jáne ıodıdi 549 jáne 4530S-da balqıdy jáne sýdaǵy erigishtigi joǵary hlorıdke qaraǵanda: LiVg -erigishtigi 143, al ıodıd - 151 g/ 100g sýda 00S. Sýly eritindiden bromıd jáne ıodıd krıstalogıdrat kúıinds krıstaldanady.LiVg, LiI spırtte, asetonda jáne organıkalyq eritkishterde erıdi. Sýsyz Liİ alý úshin 800-850°S jáne 0,01 mm.synap baǵ. spırtte, asetonda aıdaý ádisi usynylady.
Qarastyrylǵan úsh lıtı galogenıdteri amıakpen qosylǵanda ońaı ónim beredi: lıtı galogenıdteriniń bir molekýlasyna 1-den 5-ke deıingi molekýlasy bar amıakattyń ár túrli quramy belgili.
Lıtı basqa galogensýtekterinen onyń ftorıdi erekshelenedi LiǴ. Ol aq krıstaldy zat, ylǵaltartqysh emes jáne sýda az erıdi: 0,27g/100g sýda 18°S, balqý temperatýrasy 870°S, qaınaý temperatýrasy 168G0S, sonymen qatar lıtı ftorıdi qıyn balqıtyn jáne qıyn qaınaıtyn barlyq lıtı galogenıdteri ishinde LiǴ, bý qysymy 1000°S temperatýraǵa deıin azdap ózgeredi, biraq 1100-1200°S ftorıd býlana bastaıdy. Eger LǴ balqytqysh qyshqylmen óńdese, onda qyshqyldy ftorıd LiHF2 nemese LiFHF túziledi, ol sýda eritkende nemese aýada NǴ bóledi. LiǴ krıstaldary optıkada qoldanyla bastaǵan, sebebi últrafıoletti sáýlelerdi óte jaqsy ótkizedi.
Sýtekpen, azotpen, kómirtekpen jáne kúkirtpen qosylystary
Lıtı qyzdyrǵanda sýtekpen LiN gıdrıd túze otyryp árekepesedi. Ásirese reaksıa 710-7200 S temperatýrada jyldam ótedi, odan joǵary temperatýrada gıdrıd dıssosıasıalanady. Lıtı gıdrıdi aq krıstaldy zat, 6800 S-da balqıdy Balqyǵan lıtı gadrıdi elektr toǵyn ótkizedi, anodta sýtek bólinedi. Sý qatysynda lıtı gıdrıdi myna reaksıa boıynsha ydyraıdy:
LiAlH4 + BF3 →LiBH4 + AlF4
Lıtı gıdrıdin tehnıkalyq alý ońaılyǵy nemess onyń bólme temperatýrasyndaǵy joǵary turaqtylyǵy lıtı gıdrıdin sýtekte "konteıner" retinde qoldanýǵa múmkindik beredi: sýtek gıdrıd túrinde saqtalady jáne kereginshe gıdrıd ydyratyp alynady.
Sońǵy ýaqytta lıtı-alúmını qos gıdrıdke LiAİN4 kóp kóńil bólinýde, ol alúmogıdrıd dep atalady. Bul qosylys lıtı gıdrıdin alúmını hlorıd eritindisin efırde árekettestirý arqyly alady.
Lıtı alúmogıdrıdi tússiz, krıstaldyq zat, 125° S-tan joǵary emes temperatýrada turaqty. Sý áserinen ol ydyraıdy sýtek bólinedi. Lıtı alúmogıdrıdi kúshti totyqsyzdandarǵysh jáne organıkalyq hımıada keń qoldanylady.
Alúmogıdrıd alý úshin usaq dıspersti lıtı gıdrıdine 0-40 S-da efırdegi alúmını hlorıd eritindisin aqyryndap qoıý usynylady; joǵaryraq temperatýrada alúmınıdiń totyqsyzdanatyny baıqalady, al 28-30°S-da barlyq qospa qaraıady.
Mańyzdy qosylystary lıtı borgıdrat LiVN4,lıtı alúmogıdrıdi jáne bor ftorıdiniń arasyndaǵy reaksıa arqyly alynýy múmkin:
LiAlH4 + BF3 →LiBH4 + AlF3
Bul aq, krıstaldy zat, ushqysh emes, biraq sýda jáne spırtte ońaı ydyraıdy. Borogıdrıd tuz qyshqylmen árekettesetin sýtek bólinedi jáne dıboran V2N6 túziledi. Borogıdrattardy sýtek ornyna deıterı nemese trıtı, atomdarymen alynady - borodeıterıd jáne borotrıtıdi, sýtek-tiń borogıdrattaǵy quramy 19%-pen jaı borogıdrıdte 4%-ke borotrıgıdke deıin ósedi.
Lıtı nıtrıdiniń Li3N túzilýi bólme temperatýrasynda ótedi jáne temperatýrany 250°S-ǵa deıin joǵarlatsaq kúsheıedi. Lıtı nıdrıdi - qoıý qara jasyl tústi krıstaldy, ónim, metaldyq jyltyry bar. Jaryq túskende rýbındi qyzyl krıstalǵa aınalady.
Lıtı nıtrıdi 845°S-da balqıdy. Sýmen ydyraý reaksıasy:
Li3N + 3HO2 →3LiH +NH3
Lıtı nıtrıdi qyzdyrǵanda Ǵe, Su, Ni, Rt-ny jáne kvars pen farfordy buzady. Qyzdyrǵanda sýtekti ortada nıtrıd gıdrıdke aýysady:
Li3N + 3H2 →3LiH + NH3
Reaksıa qaıtymdy, onyń baǵyty temperatýraǵa baılanysty. Aralyq qosylystar retinde azıd LiH2 jáne ımıd LiNH túziledi. LiN lıtı azıdi belgili, onyń natrı azıdinen aıyrmashylyǵy, qyzdyrsa metaldyq lıtı jáne azot túze ydyraıdy. Azıd sýda erıdi jáne sýly eritindiden monogıdrat túrinde krıstaldanady.
Lıtı kómirtekpen reaksıaǵa túsýge qabiletti (vakýmde) lıtı karbıdin Li2C2 túzedi. Lıtı karbıdi tússiz nemese sur krıstaldy zat, sýmen ekpindi árekettesedi. Sonda lıtı oksıdke deıin kúıedi, al kómirtek bos kúıde bólinedi. Reaksıa atylýy múmkin. Eger lıtı karbıdin sý býyna aqyryndap árekettestirse, onda karbıd ydyrap asetılen jáne lıtı oksıdiniń gıdratyn túzý arqyly júredi.
Perıodtyq júıeniń 1-toby elementi retinde lıtı kúkirtpen sýda erıtin sýlfıd túzedi.
Sýlfıd kúkirt býyn metaldyq lıtımen árekettestirý arqyly alynýy múmkin. Lıtı sýlfıdiniń qasıeti natrı sýlfıdine uqsas, lıtı sýlfıdi qazir is júzinde qoldanbaıdy.
Synappen qosylystary jáne lıtı balqymalary
Lıtıdiń synapta erigishtigi týraly dál mánder joq. Ádebıetterde 0,03-ten 0,07% mas. erigishtigi keltirilgen. Temperatýrany joǵarylatsaq erigishtigi joǵarylaıdy. Lıtıdiń synappen ıntermetaldy qosylys túzý mańyzdy.LiHg - berik qosylys, 600°S-da balqıdy. Lıtı-synap kúıiniń dıagramsy jaqsy zeritelgen.
Lıtı túrli metaddarmen balqymany ońaı túzedi, qos jáne odan kúrdeli. Olardyń keıbireýi praktıkada mańyzdy.
Balqymalardy alý týraly jáne olardyń qasıetin kórsetetin dıagramlardy F.I.Shamraı monografıasynan alýǵa bolady.
Ádebıetter tizimi:
1. Fersman A.E. Redkıe metaly. 1932, № 4-5.
2. Sajın N.P., Meerson G.A. Redkıe elementy v novoı tehnıke // Hım. naýka ı prom., 1956. T.İ, № 5.
3. Meerson G.A. ı Zelıkman A.N. Metalýrgıa redkıh metalov. Metıallýrgızdat, 1954.
4. Zelıkman A.N., Samsonov G.V., Kreın O.E. Metalýrgıa redkıh metalov. Metalýrgızdat, 1954.
5. Tronov V.G. Kklad rýsskıh ýchenyh v hımıý redkıh elementov. Izd. Znanıe, 1952.
6. Vınogradov A.P. Geohımıa redkıh ı rasseıannyh hımıcheskıh elementov v pochvah. Izd. AN SSSR, 1950.