Ońtústik Qazaqstan obylysy
Shardara aýdany
№ 16 kolej
Oryndaǵan: Tu-43 top stýdenti Rysmurat Boldyqyz Muhtarqyzy
Jetekshisi: Aıtenova Nurgýl Ydyrysqyzy

 

Lıtı - qalypty jaǵdaıda gaz tárizdi emes element.

Metaldyq lıtıdiń menshikti salmaǵy 0,534, sondyqtan ol benzınde de tutanady. Natrı jóne kalı sıaqty lıtı álsiz sary túsi, metaldyq jyltyry bar, natrı kalıge uqsas óte jumsaq.

Lıtıdiń normaldy potensıaly belgili potensıaldar ishindsgi teris mándi. Ol - 3,02 v-ke teń. Mundaı úlken teris potensıal máni lıtı  ıonynyń joǵary  gıdratasıasymen baılanysty. Sondyqtan lıtıdi sýly eritindiden elektrolız arqyly bólý múmkin emes. Tuz balqymalarynda lıtı potensıaly oń mándi — 2,1v. Alǵash ret metaldyq lıtıdi Devı lıtı oksıdin vólt dińgegi arqyly ydyratý jolymen aldy, al keıinirek Býnzen men Mattısen balqytylǵan hlorıd elektrolızi arqyly aldy (1855 j.).

Lıtı - tıptik metal, biraq basqa siltilik metaldardan erekshelenedi jáne magnımen "dıagonaldar" erejesi boıynsha uqsastyǵy bar. Li+ jáne Mg2+  ıondyq radıýstary  birdeı  (0,78Aº). Lıtıdiń Mg-men uqsastyǵy onyń keıbir tuzdarynyń fosfat jáne karbonattarynyń óte az erigishtiginen baıqalady, lntı basqa siltilik metaldarǵa qaraǵanda jáne magaıge uqsas ashýdas túze almaıdy. Bul qasıetteri lıtıli qosylysty óndirýde qoldanady.

Li basqa siltilik metaldarǵa qaraǵanda joǵary balqý temperatýrasyn kórsetedi jáne aýamen salystyrǵanda turaqtyraq. Biraq lıtı metal túrinde qoldanylmaıdy, sebebi ol aýadaǵy azotpen Li3N túzedi. Basqa siltilik metaldarǵa sóıkes sýdy ydyratady, biraq natrı men kalıge qaraǵanda jáne rýbıdı men sezıge qaraǵanda azdap energıaly (balqymaıdy jáne jarqyly joq).

Lıtı ftor jáne hlormen qalypty temperatýrada qosylady, sýtekpen qyzdyrǵanda gıdrıd LiN túzedi. Lıtı qyzdyrǵanda kómirtek oksıdimen de árekettesedi.

Lıtıdiń osyndaı aktıvtiligine baılanysty bezın jáne parafın maıymen birge saqtaý kerek.

Súıytylǵan qyshqyldarda lıtı tez erıdi, biraq konsentrli N2SO4 ony aqyryn eritedi, al konsentrli azot qyshqyly lıtıdi kúshti totyqtyratyny sonsha, ol balqyp sosyn Jalyndaıdy /1219/.

Ottekpen  qosylystary

Lıtı ottekte janǵanda aq totyq Li2O túziledi. Sonymen Li basqa siltilik metaldardan erekshelenedi, olar peroksıdti qosylystar beredi. Keıbir mólsheri Li2O2-niń lıtı oksıdimen birige túziledi, biraq lıtı peroksıdinin beriktigi, basqa siltilik metaldardyń peroksıdterine qaraǵanda joǵary emes: 195°S-ta ol tolyǵymen lıtı oksıdine jáne ottekke ydyraıdy. Lıtı oksıdiniń túzilý jylýy 142,3kkal/mol.

Lıtı oksıdi ońaı, biraq basqa siltilik metaldar oksıdine qaraǵanda azdap energıaly, sýmen kelesi reaksıa boıynsha túziledi:

Li2O+N2O → 2LiON

Reaksıa kóp mólsherde jylý mólsheri bólinýi men júredi: Li oksıdiniń, gıdroksıdteriniń erigishtigi sýdaǵy (mol/l) basqa siltilik metal  gıdroksıdterine qaraǵanda azdaý (150C).

LiOH

5,3

RbOH

17,9

NaOH

26,4

CsOH

25,8

KOH

19,1

 

 

        

Sýly eritindilerden lıtı gıdroksıdi bir molekýla sýy bar krıstalogıdrat túrinde  krıstaldanady LiON · N2O.

Eger lıtı gıdrooksıdin sýtek psroksıdimen óńdese, lıtıdsh peroksıdti qosylystaryn alýǵa bolady LiO2N2O2ZN2O, ony vakýmda keptirse sýsyz lıtı peroksıdi túziledi; kuramy basqa peroksıdti qosylysta belgili - Li2O2-2N2O.

Ottekti  qyshqyldyń tuzdary

Lıtıdiń túrli tuzdary lıtı bar shıkiztty jáne lıtıdiń analıtıkalyq hımıasynda mańyzdy rol atqarady. Joǵarydaǵy keıbir tuzdardyń erigishtigi — karbonattar, fosfattar jáne basqalardyń - basqa siltilik metaldardyń sáıkes tuzdaryna qaraǵanda erekshelenedi, sondyqtan LiMg-ge jaqyn. Tuzdardyń erigishtigindegi mundaı aıyrmashylyq lıtıdi tabıǵatta birge kezdesetin siltilik metaldardan bólýge múmkindik beredi. 1 sýrette lıtı súlfaty jáne karbonatynyń temperatýraǵa táýeldi erigishtigi berilgen, salystyrýǵa kalı súlfatynyń erigishtiginiń qısyǵy berilgen. Kalı karbonaty erigishtiginiń qısyǵy masshtabtyń shegine shyǵady, ony tómendegi sandardy qarastyryp onaı kórýge bolady:

 

Temperatýra, 0S

0

10

20

25

30

100

Sýdyń erigishtigi g/100g

Li2 CO3

1,53

1,42

1,33

1,27

1,18

0,66

K2 CO3 

   -

109

110

    -

121

056
 

Na jáne K ıondary qatysynda jáne kómirtegi totyǵy qatysynda lıtı karbonatynyń erigishtigi qos jáne kompleketi qosylystar túzilýi nátıjesinde ósedi. Lıtı karbonaty siltide ońaı erıdi jáne lıtıdiń basqa tuzdaryn alýda shıkizat bolyp tabylady. Mysaly:

Li2SO3+2NS1 -> 2LiS1+N2O+SO2.

Lıtı karbonaty óndirisindegi mańyzdy tuz bolyp tabylady, sebebi lıtıdi kenderden óndeý prosesi ony az erıtin karbonat túrinde tunbaǵa túsirýmen aıaqtalady.

1 sýretten korinip turǵandaı lıtı súlfatynyń erigishtigi qalypty temperatýralarda kalı súlfaty erigishtigine qaraǵanda joǵary jáne oǵan tek 100°S-da ǵana jaqyndaıdy, sondaı jaǵdaıda kalı súlfaty erigishtigi joǵarylaıdy. Bul qasıet lıtı kenderin óndeýde qoldanylady. Lıtı basqa siltilik metaldarǵa qaraǵanda ashýdas túzbeıdi, natrı, kalı ne amonımen qos súlfat túzedi.

Temperatýra, 0

1 sýret - Lıtı súlfaty men karbanatynyń temperatýraǵa baılanysty erigishtigi

Jaı súlfat eritindilerinen monogıdrat túrinde LiSO4 H2O krıstaldanady. Basqa krıstaldyq túrleri lıtı súlfaty úshin belgisiz. Lıtıı basqa siltilik metaldrǵa uqsas tuz túzedi: LiHSO4, ol qyzydyrǵanda pırosýlfatqa aýysady LI2C2O; qalypty súlfattar natrı, kalı jáne basqa siltilik metaldardyń sýtek aǵynyna totyqsyzdaný múmkin nemese amıakty sýlfıtke deıin, totyqsyzdaný temperatýralary siltilik metaldyń sýlbfattry úshin birdeı (7000S – jýyq sýtek jine 8000S – jýyq amıak).

Li3PO4 lıtı fosfaty 0,022g  100g  sýda erıdi (00S – da), Na3PO4 erigishtigi 10,5g  100g  sýda (150S), K3PO4 193,1g  100g sýda  (250S).

Kremnı qyshqyldyq lıtı sýdý erimeıtin tuz, natrı jine kalı tuzdary jaqsy erıdi (suıyq shyny). Kremnı qyshqyldyq lıtıdiń túzilýi tipti, metaldyq lıtıdiń kremnı qyshqyldyq qosylystarmen árekettesýinde de ońaı ótedi. Bul jaǵdaı qaıta lıtıdiń balqýyn qıyndatady.                     

Ádebıetter tizimi:

1. Fersman A.E. Redkıe metaly. 1932, № 4-5.
2. Sajın N.P., Meerson G.A. Redkıe elementy v novoı tehnıke // Hım. naýka ı prom., 1956. T.İ, № 5.
3. Meerson G.A. ı Zelıkman A.N. Metalýrgıa redkıh metalov. Metıallýrgızdat, 1954.
4. Zelıkman A.N., Samsonov G.V., Kreın O.E. Metalýrgıa redkıh metalov. Metalýrgızdat, 1954.
5. Tronov V.G. Kklad rýsskıh ýchenyh v hımıý redkıh elementov. Izd. Znanıe, 1952.
6. Vınogradov A.P. Geohımıa redkıh ı rasseıannyh hımıcheskıh elementov v pochvah. Izd. AN SSSR, 1950.