Ońtústik Qazaqstan obylysy
Shardara aýdany
№ 16 kolej
Oryndaǵan:Tu-43 top stýdenti Qaıyrbek Uldana Asylhanqyzy
Jetekshisi: Aıtenova Nurgýl Ydyrysqyzy    

Lıtı - qalypty jaǵdaıda oksıdti tikeleı totyqsyzdandyrý arqyly alynbaıdy. Biraq vakýmde bul proses múmkin boldy.

Sol sebepten, metaldyq lıtıdi alý úshin qazirgi kezde eki ádis aıtylady: balqytylǵan tuzdyń elektrolızi jáne vakýmdy proses.

Balqytylgan tuzdardyń elektrolızi. N.A. Izgaryshev jáne S.A. Pletenevtyń jumystary lıtıdi óńdeý elektrolıttik ádisiniń eń alǵash jumysy bolyp tabylady. Lıtı alatyn shaǵyn ydystar (17h10h15sm) talysty tastarmen tegistelgen. Anodty jáne katodty keńistikter tálkty tasty dıafragmalarmen bólingsn. Anod retinde kómirli sterjen dıametri 2 sm, katod retinde - temir sterjen.

Elektrolıt quramy: lıtı hlorıdi jáne kalı hlorıdi 1:1 qatynasta. Vanaǵa aldyn ala balqytylǵan elektrolıt 1,5 kg quıylady. Vananyń jumys kezinde elektrolıt balqytylǵan kúıde jylý esebinde ustalynyp turady. Tok boıynsha shyǵymy 65%, al vanadaǵy razmeri 85%.Lıtı alýdyń qazirgi kezdegi ádisi elektrometallýrgıalyq jetekshilikte tolyq aıtylǵan. Elektrolıt retinde 1:1 qatynasta lıtı men kalı horıdiqoldanylady. Mundaı qospanyń balqý temperatýrasy 4500S, sonda taza Li hlorıdi 6060S-da balqıdy. Proses 500-5500S-ta magnezıtten jasalǵan temir tıglde ótedi. Katod retinde juqa temir sterjen qoldanady. Balqyǵan metal tamshylanady jáne tesik qasyqpen sarqyp alynady.

Elektrolızben lıtı balqymalary da sonyń ishinde kálsımen balqymalary da daıyndalady. G.F. Valman málimenti boıynsha, osy prosesti tolyq zerttegen, elektrolıtterdegi tuzdardyń qatynasyn aýystyryp otyryp, kez kelgen quramdaǵy balqymany alýǵa bolady. 1 kestede balqymanyń quramynyń elektrolıt quramynan teýeldiligi kórsetilgen.                                                                               

1 keste

Balqymanyń quramynyń elektrolıt quramynan táýeldiligi %

Elektrolıt

Balqyma

Elektrolızdiń temperatýralyq rejımi, 0S

CaCl34

LiCl

CF

Li

34

66

66,8

33,2

560-580

50

50

78,0

21,8

560-580

60

40

85,0

14,3

590-610

70

30

86,7

13,2

630-650

80

20

90,5

8,6

-

90

10

95,3

4,8

720-740

   

Elektrolız taza lıtıdi alýdaǵy sıaqty ótedi. Tuzdar qospasyn tıglde balqytady jáne birneshe ýaqyt 6000S – da ustaıdy. Sosyn balqymaǵa elektrod salyp toq etkizedi. Toqtyń katodtyq tyǵyzdyǵy 30-60a/sm2, anodtyq 1-6 a/sm2. Toq boıynsha shyǵyny 90%-ke jýyq.

Balqyǵan tuzdarmen jumys qıyn bolǵandyqtan, lıtıdi jáne basqa siltilik metaldardy alý úshin sýsyz eritindide bólme temperatýrasynda elektrolız qoldanady.

Ol úshin hlorıdterdiń balqyǵan qospasyn nemess lıtı lıtıge qatynasy 500:1-ge jetse, al rýbıdı jáne sezı lıtımen salystyrǵanda 15000:1 qatynasta.

Lıtıdi sandyq taldaý kalı men natrı sekildi óte kúrdeli másele.

Olardyń arasyndaǵy keń taraǵany - Gých ádisi: organıkalyq eritkishterdegi lıtı tuzdarynyń erigishtigin lıtıdi natrı men kalıden bólý ýshin paıdalanady. Karno ádisi óte tez ádis dep sanalady, onyń negizi lıtı ftorıdin súlfatqa aýystyrý, tundyrý bolyp tabylady.

Basqa ádisteri de belgili, mysaly lıtıdi fosfat túrinde (gravımetrlik ádis) Li3RO4 bólý nemese ony perıodat LiO4 túrinde tundyrý. Sońǵy jaǵdaıda tunbany konsentrli NSİ-da eritedi, sosyn bólingen ıodty tıosýlfatpep tıtrleıdi.

Ferrıperıodatty ádisi: siltili ortada LiKǴeIO6 tunbasynyń túzilýine negizdelgen. Lıtı natrı tuzdarynan ekstraksıa arqyly spırtpen tzqyshqyshynyń eritindisinde bólinedi.

Jalpy lıtıdi organıkalyq eritkishtermen ekstraksıalaý zertteýshilerdiń nazaryn aýdarýyn jalǵastyrýda, sebebi lıtıdi natrı jáne kalıden tolyq jáne ońaı bólýge múmkindik beredi. Lıtıdi ekstraksıalaýda n-propıl spırti qoldanady. N-propıl spırti qurǵaq hlorly sýtekpen qanyqqan, lıtı hlorıdin natrı hlorıdine qaraǵanda 750 ese, kalı hlorıdine qaraǵanda 1500 ese jaqsy bólinedi. Ekstraksıalaǵannan keıin quramynda lıtı hlorıdi bar eritindini býlandyrady, sosyn hlorıdti súlfatqa aýystyrady, sosyn ólshenedi. Mundaı aıaqtalý - lıtı súlfatyn ólsheý — barlyq lıtıdi ólshemdi ádisimen anyqtaýdyń ishinde eń senimdisi bolyp tabylady, lıtı súlfatynyń tunbasy turaqty bolýymen túsindiriledi (joǵaryda kórsetilgendeı lıtı súlfaty árqashan sý molekýlasymen Li2SO4·N2O krıstaldanady).

Lıtıdi natrı jáne kalıden bólýdiń jáne onyń az mólsherin sýly asetatty eritindiden — ferrosıanıdgeksametılentetramın lıtı kalı kompleksti qosylys túrinds anyqtaýǵa negizdelgen. Sary tunbany ólsheýgs bolady, al lıtıdiń az mólsherinde sýda eritip, sosyn fotometrleıdi.

Sonymen qatar lıtıdi toron kómegimen siltili ortada kolorımetrlik ádispen anyqtaý jáne qaǵazda hromatografıalyq ádispen anyqtaý týraly aıta ketýge bolady.

 Biraq qaziri ýaqyta  jalyndy fotometrlik ádis keń taralǵan, ol ádis lıtıdi anyqtaýda qarapaıym jáne tezdetedi jáne óte dál nátıjeler alynady. Osy oblystaǵy jáne anyqtaý ádisteriniń metodıkasy jınaqta berilgen.

Lıtıdi flýoresentti ádispen anyqtaý múmkin: silti-lendirilgen lıtıli tuzdarynyń eritindisi oksıhınolın qosqanda flýoresensıa paıda bolady, ol últrakúlgin sáýlede jasyl tús beredi.

Aqyrynda, lıtıli qosylystyń sáýlelendirý neıtrondarmen, lıtıdi radıohımıalyq ádistermen anyqtaýǵa negizdelgen.

Ádebıetter tizimi:

1. Fersman A.E. Redkıe metaly. 1932, № 4-5.
2. Sajın N.P., Meerson G.A. Redkıe elementy v novoı tehnıke // Hım. naýka ı prom., 1956. T.İ, № 5.
3. Meerson G.A. ı Zelıkman A.N. Metalýrgıa redkıh metalov. Metıallýrgızdat, 1954.
4. Zelıkman A.N., Samsonov G.V., Kreın O.E. Metalýrgıa redkıh metalov. Metalýrgızdat, 1954.
5. Tronov V.G. Kklad rýsskıh ýchenyh v hımıý redkıh elementov. Izd. Znanıe, 1952.
6. Vınogradov A.P. Geohımıa redkıh ı rasseıannyh hımıcheskıh elementov v pochvah. Izd. AN SSSR, 1950.