2026 jylǵy fızıologıa nemese medısına salasyndaǵy Nobel syılyǵy optogenetıkanyń paıda bolýyna negiz bolǵan ashylymdar úshin berildi. Bul ádis tiri mıdaǵy júıke jasýshalarynyń este saqtaý, sezim jáne minez-qulyqty qalaı qalyptastyratynyn kórsetýge múmkindik beredi, dep habarlaıdy infohub.kz saıty.
Syılyqtyń resmı saıtynda jazylǵandaı, laýreattar Peter Hegemann, Georg Nagel jáne Karl Daısserot boldy. «Peter Hegemann men Georg Nagel bir jasýshaly baldyrdan tańǵajaıyp aqýyz — kanalorodopsındi ashty. Karl Daısserot osy aqýyzdy júıke jasýshalary úshin jaryqpen basqarylatyn qosqyshqa aınaldyrdy. Laýreattar neıroǵylymdaǵy jańa dáýirdiń irgetasyn qalady», — delingen habarlamada.
Mıdyń sezimdi, minez-qulyqty jáne aǵza fýnksıalaryn qalaı basqaratyny uzaq ýaqyt jumbaq bolyp keldi. XX ǵasyrda zertteýshiler mıdyń qaı bólikteri qandaı fýnksıalarǵa jaýap beretinin zertteı bastady, alaıda qoldanylǵan ádister sebep-saldarlyq baılanystardy dáleldeýge múmkindik bermedi. Olarda qalyptasqan mı beınesi suraq belgileri men belgisiz elementterge toly sqemalyq kartaǵa uqsaıtyn. Endi jaǵdaı ózgerýde.
«Optogenetıka mıdy kartaǵa túsirý úshin buryn tek armandaýǵa bolatyn múmkindikter ashady», — deıdi fızıologıa nemese medısına jónindegi Nobel komıtetiniń tóraǵasy Per Svennıngsson.
Barlyǵy Peter Hegemannnyń qyzyǵýshylyǵynan bastaldy. Ol bir jasýshaly «Hlamıdomonada» baldyrynyń jaryq kózine qaraı qalaı júze alatynyna qyzyqty. 2000 jyldardyń basynda ol Georg Nagelmen birlesip, baldyr jasýshasynyń betinde ornalasqan erekshe qasıetteri bar aqýyz — kanalorodopsındi ashty.
«Kók jaryq áser etkende aqýyzda kanal ashylady. Nátıjesinde zarádtalǵan ıondar jasýsha ishine umtylyp, elektr ımpúlsin týdyrady. Zertteýshiler bul aqýyzdy kez kelgen basqa jasýshaǵa engizgende, olar da jaryqqa sezimtal bolatynyn anyqtady», — delingen habarlamada.
Al Karl Daısserrot kanaldyq rodopsın genin egeýquıryqtardyń júıke jasýshalaryna engizdi. Osy jasýshalarǵa kók jaryqpen áser etip, ol júıke ımpúlsin týdyra aldy. Óziniń serpindi ashylymy týraly ol 2005 jyly habarlady. Eki jyldan keıin ol osy jaryqpen basqarylatyn mehanızmdi tiri tyshqandardyń mıynda jumys istetýge qol jetkizdi.
Júıke sıgnaldaryn jaryq arqyly basqarýdyń bul ádisi «optogenetıka» dep atalyp, tez arada álemdik mańyzǵa ıe boldy. Optogenetıkanyń kómegimen zertteýshiler naqty estelikterge, sezimderge jáne minez-qulyq túrlerine jaýap beretin, nevrologıalyq jáne psıhıkalyq buzylystarda mańyzdy ról atqaratyn neırondyq tizbekterdi anyqtaı aldy. Klınıkalyq medısınada bul ádis kórý fýnksıasy buzylǵan adamdardyń kórýin qalpyna keltirý áreketterinde qoldanylady.
«Optogenetıka mı týraly túsinigimizdi túbegeıli ózgertti. Árbir jańa kún adamzattyń eń úlken qupıalarynyń birin — tańǵajaıyp mıymyzdyń qalaı jumys isteıtinin sheshýge kómektesetin ashylymdar ákeledi», — dep atap ótti komıtette.