2026 jylǵy 5 qazanda Karolın ınstıtýty janyndaǵy Nobel assambleıasy fızıologıa jáne medısına salasyndaǵy Nobel syılyǵynyń laýreattaryn jarıalady. Marapatty Karl Daısserot, Peter Hegemann jáne Georg Nagel alady. Olar búginde mıdyń jumysyn zertteýge qoldanylyp júrgen optogenetıka ádisiniń negizin qalaǵan, dep habarlaıdy infohub.kz saıty.
Bul jańalyqtyń tarıhy Chlamydomonas atty bir jasýshaly baldyrdan bastaldy. Nemis ǵalymy Peter Hegemann onyń jaryq kóziniń baǵytyn qalaı anyqtap, soǵan qaraı júzetinine qyzyǵýshylyq tanytty.
2000 jyldardyń basynda Hegemann Georg Nagelmen birge baldyrdan erekshe aqýyz — kanalrodopsın tapty. Ol jasýsha betinde ornalasyp, kók jaryqqa áser etedi. Jaryq aqýyzǵa túskende, onda arna ashylyp, jasýsha ishine zarádtalǵan bólshekter — ıondar kire bastaıdy. Bul elektr ımpúlsin týdyrady.
Osy aqýyzdyń genin basqa jasýshaǵa kóshirse, ol da jaryqqa sezimtal bolatyny anyqtaldy.
Karl Daısserot bul qasıetti júıke jasýshalarymen jumys isteýde qoldandy. Ol kanalrodopsın genin egeýquıryqtardyń neırondaryna engizip, sodan keıin kók jaryqtyń kómegimen bul jasýshalardy júıke sıgnalyn shyǵarýǵa májbúrleýge bolatynyn kórsetti.
Eki jyldan keıin Daısserot sol qaǵıdatty tiri tyshqandardyń mıynda qoldana aldy. Osylaısha optogenetıka dúnıege keldi.
Onyń qaǵıdaty qarapaıym: ǵalymdar júıke jasýshalaryn jaryqqa sezimtal etedi, sodan keıin jaryq sıgnalynyń kómegimen olardyń jumysyn belsendire nemese tejeı alady.
Optogenetıka paıda bolǵanǵa deıin ǵalymdarǵa mıdyń jumysyndaǵy sebep-saldar baılanysyn anyqtaý qıyn boldy. Olar belgili bir áreket kezinde mıdyń qaı bólikteri belsendi bolatynyn baqylaı aldy, biraq dál osy jasýshalardyń bul prosesti basqaratynyn árdaıym dáleldeı almady.
Optogenetıka este saqtaýǵa, emosıaǵa jáne minez-qulyqqa qatysty neırondyq tizbekterdi áldeqaıda dál zertteýge múmkindik berdi. Ádis nevrologıalyq jáne psıhıkalyq aýrýlardy zertteýde qoldanylady.
Qazir zertteýshiler optogenetıkany medısınada, sonyń ishinde adamdardyń kórý qabiletin qalpyna keltirý úshin qoldaný múmkindigin zerttep júr.
Buǵan deıin Kursiv Health ǵalymdardyń ǵaryshta jasandy kóz janarymen tájirıbe júrgizip jatqanyn, bolashaqta ǵaryshkerlerge ota jasaý úshin qajet bolýy múmkin ekenin jazǵan.