Anomaldy jazǵy ystyqta dástúrli ádister tańǵalarlyq bolyp kórinýi múmkin: muzdaı sýdyń ornyna ystyq kók shaı, ashyq maıkanyń ornyna tyǵyz steganyı halat, jeńil tenttiń ornyna kıiz úı. Ǵasyrlar boıy tekserilgen bul sheshimder Ortalyq Azıanyń dala men qala turǵyndaryna kondısıonerler paıda bolǵanǵa deıin ekstremaldy temperatýraǵa tótep berýge kómektesken, dep habarlaıdy infohub.kz.
Qazaq mádenıeti men dala órkenıeti eki álemdi biriktirdi: kóshpeli jáne otyryqshy. Sharýashylyqtyń ár túri klımatqa beıimdelýdiń ózindik tetikterin jasady.
Kóshpeli halyq úshin aptap ystyq máselesi ishinara maýsymdyq kóshi-qon júıesiniń arqasynda sheshildi. Jazǵy jaıylymdar salqyn soltústik aımaqtarda nemese bıik taýly aımaqtarda ornalasqan. Degenmen, dala turǵyndarynyń turmysy da ystyqqa tolyq beıimdelgen.
Kıiz úıdiń qurylymy aýanyń úzdiksiz aınalymyn qamtamasyz etti. Ashyq shańyraq arqyly ystyq aýa joǵary kóterilip, syrtqa shyǵyp otyrdy. Qatty ystyqta kıiz qabyrǵalardy kóterip nemese tolyǵymen alyp tastady, tek jelmen ońaı úrlenetin tor men qamystan jasalǵan tósenish qaldy. Sonymen qatar, kıiz tóbe tikeleı kún jylýyn senimdi ustady. Zertteýshilerdiń baqylaýynsha, kıiz úıdiń ishindegi temperatýra syrtqy temperatýradan 5-10 gradýsqa tómen bolǵan.
Qazirgi zamanǵy túsinikterge qaramastan, kúnnen eń jaqsy qorǵanys keń steganyı halat bolyp sanaldy. Kıiz sıaqty, mata qabattary aýa qabatyn jasap, deneniń qyzyp ketýine jol bermedi. Dalaǵa bas kıimsiz shyǵýǵa bolmaıtyn.
Jyldyń ystyq mezgilinde tamaqtaný negizi ashyǵan sút ónimderine aýysty: qymyz, aıran, shubat jáne sút kóje. Jazda et is júzinde tutynylmady. Sýsyndar men sýdy teriden jasalǵan mester men saz ydystarda saqtady, osynyń arqasynda olar salqyndyǵyn saqtady.
Ortalyq Azıa qalalarynyń otyryqshy sáýleti men qurylysy da tolyǵymen termodınamıka zańdary men klımattyq erekshelikterge baǵyndy. Úıler qabyrǵasynyń qalyńdyǵy 60 sm-den metrge deıin bolatyn shıki kirpishten salyndy. Mundaı qabyrǵalar baıaý qyzyp, úı ishindegi temperatýrany kóshe temperatýrasynan 8-12 gradýsqa tómen ustady. Tar qala kósheleri turaqty kóleńke jasap, kúnniń jerdi jylytýyna jol bermedi.
Qalalyq úıdiń ómiri aǵashtary, júzim butaqtarynan jasalǵan shatyrlary jáne haýzy — shaǵyn baseıni bar jabyq aýlanyń aınalasynda quryldy. Aımaqta kárızder (taý sýyn ondaǵan kılometrge jetkizetin jerasty arnalary), sardobalar (sý saqtaýǵa arnalǵan kúmbezdi rezervýarlar) jáne badgırler (úı-jaılardy jeldetýge arnalǵan jel munaralary) belsendi qoldanyldy.
Qala turǵyndary da kóshpeliler sıaqty ystyqta sýyq sýdan aýlaq bolyp, ystyq kók shaıdy artyq kórdi. Barlyq eńbekti qajet etetin prosester tańerteń erte nemese keshke aýystyryldy. Tańerteńgi palaý dástúri de osyǵan baılanysty saqtalǵan. Er adamdar tań atqansha birge tamaqtanyp, túski ystyq bastalǵanǵa deıin jumysqa ketetin.
Buǵan deıin «Kýrsıv» 2026 jylǵy anomaldy ystyq jaz el boıynsha dárigerlerge shuǵyl shaǵymdardyń artýyna ákelgenin jazǵan bolatyn. Joǵary temperatýraǵa baılanysty gıpertonıa ustamalarymen barlyq jastaǵy adamdar jıi kezdesedi.