Ońtústik Qazaqstan obylysy
Shardara aýdany
№ 16 kolej
Oryndaǵan: Tu-43 top stýdenti Mýhamadeeva Zarına Farıdovna
Jetekshisi: Aıtenova Nurgýl Ydyrysqyzy
Bos kúıde eki metalda kúmis tústi jáne kesilgende metaldyq jyltyry bar. Keıde baıqalatyn sary tústi metalda qospalardyń bolýymen túsindiriledi, biraq sonda da sezıge - sary-altyn tústes tús tán dep joramaldaıdy. Eki metal da aýa otteginde janyp ońaı qosylady. Olar sýmen de árekettesip muzdy -108°S-da (rýbıdı qatysynda) jáne 116°S-da (sezı qatysynda) ydyratady. Qarastyrylyp otyrǵan metaldar men galogender arasyndaǵy reaksıa óte belsendi ótedi.
Qyzyǵy, 300°S-qa deıin qyzdyrsa eki metal da shynydan jaı kremnıdi yǵystyrady, sondyqtan shyny tez buzylady. Sol sebeppen, tek joǵaryda qarastyrylǵan lıtımen ǵana emes natrı, kalımen salystyr- ǵanda rýbıdı men sezı reaksıaǵa túskish bolyp tabylady.
Balqý temperatýralary lıtıden rýbıdı men sezıge aýysqańda tómendeıtinin jáne osy ekeýi úshin sáıkesinshe 39 jáne 28,5°S quraıdy. Sol sebepti lıtı, rýbıdı men sezıge qaraǵanda bý kúıge ońaı aýysady.
Rýbıdıge ásirese sezıgs orys fızıgi A.G.Stoletov zerttegen foto- elektrlik effekt qubylysy tán. Onyń mańyzdylyǵy sáýlelendirý eserinen siltilik metal betinen elektrondar bólinedi: Eger bul elektrondar ótkizgishke tıse, onda metal-ótkizgish tizbeginde tizbekke qosylǵan sezgish talvanometrdiń strelkasyn aýytqýmen kórinetin elektrolıttik tok paıda bolady.
Rýbıdı jáne sezı gıdrıdteri uqsas jyltyr, tússiz krıstaldar. Ylǵal qatysyndd olar aýada kelesi sqema boıynsha totyǵady:
MeN+N2O MeON.
Gıdrıdterdiń býlarynyń serpimdiligi 364°S temperatýrada (rýbıdı gıdrıdi), 389°S-da (sezı; gıdrıdi).
Rýbıdı men sezı deıterıdteri alynǵan. Deıterıdter sıaqty gıdrıdteri ftor, hlormen oreketteskende jalyndanady, spırtpen árekettes kende akkogolát túzedi, asetonmen karbıdter, kúshti totyqsyzdandyrǵysh jáne polımerpzasıa jáne kondensasıa reaksıasyna katalızator retinde qoldanady.
Rýbıdı jáne sezıdiń normaldy potensıaldary sýly eritindidegi tuzdarynyń eritindi lıtıda sıaqty teris mándi, rýbıdıdiń potensıaly - 2,99, sezıdiń - 3,02v.
|
Sezı |
Rýbıdı |
Lıtı |
|
-2,9 |
-2,7 |
2,1 |
Ottekpen qosylystary
Rýbıdı jáne sezı aýada totyqqanda jaı totyq Rb2O jáne Cs2O túzbeıdi, sary tústi peroksıdter Rb O 2 jáne Cs2O túzedi. Olar qatty zattar, 412 jáne 432 0 S-da balqıdy, balqymalary qara túske boıalǵan. Erterekte, rýbıdı jáne sezı peroksıdiniń formýlasy Me204-ke sáıkes dep sanalǵan, biraq qazirgi kezde rentgendik analız málimetteri negizinde leroksıdtin krıstal torlary Me4 jáne O2 ıondarymen túziletini kórsetilgen, sondyqtan bul peroksıdter N02 radıkalynyń tuzdary retinde qarastyrýǵa bolady.
Sonymen birge rýbıdı men sezıdiń Me202 jáne Me203 quramdy peroksıdti qosylystary belgili; sońǵysy rýbıdı men sezı jaǵdaıynda qos qosylys túrinde qarastyrylady: Me2022Ms02. Barlyq peroksıdti qosylystary, Me02 túrdegi óte kúshti totyqtyrǵyshtar, keıde jarylýǵa deıin árekettesedi.
Rýbıdı men sezıdiń normaldy oksıdteri Rb20 jáne Ss20 óte qıyn alynady. N.N.Beketov málimeti boıynsha (1890 j.) Rb 20 metaldyq rýbıdıge taza qurǵaq aýa jibere otyryp jáne sosyn alynǵan oksıdterdi kúmis tıglde azot aǵymynda metaldyq rýbıdı qosa otyryp alady.
N.N.Beketon boıynsha, sezı oksıdin taza qurǵaq aýany kúmis tıglde metaldyq sezıge 60-90°S-da aýa qatysynsyz jiberip alýǵa bolady dep eseptelgen; alynǵan ónimdi aldymen 3000 S-ta deıin, sosyn ony metaldyq sezı qosa otyryp eki ese qyzyl kúıge deıin qyzdyrady.
Rýbıdı oksıdi tússiz oktaedrlik krıstaldar ashyq-sary tústi, qyzdyrsa altyn-sary jáne qyzyl túske aýysady. 400 0 S-dan joǵary temperatýrada rýbıdı oksıdi ydyrap metal men peroksıd Rb202 túziledi.
Eki oksıdtiń de túzilý jylýy (kkal/mol) lıtı oksıdiniń túzilý jylýyna qaraǵanda tómen:
Lıtı oksıdi 143,5
Rýbıdı oksıdi 83,5
Sezı oksıdi 82,7
Eki oksıdter de sýmen asa belsendi qosylady, Rb ON jáns SsON túzedi. Rýbıdı jáne sezı gıdrooksıdteriniń erigishtigi lıtı gıdroksıdine qaraǵanda joǵary jáne sáıkesinshe 1833 jáne 3863 g/l, al lıtı gıdrok -sıdiniń erigishtigi bar bolǵany 127 g/l G barlyq berilgen 15°S-da).
Sýly eritindiden krıstaldanǵanda rýbıdı gıdroksıdi eki krıstalogıdrat berýi múmkin – Rb ON N20, bul sýly eritindiden 100°S-dan joǵary temperatýrada tunbaǵa túsedi, jáne eritindi 185°S-da kúkirt qyshqylynda azdap býlaǵanda RbON 2N 2O alynady. Sezı úshin tek bir krıstalogıdrat belgili CsOH H2 O.
Rýbıdıńi jáne sezı gıdroksıdteri eritińdisi is júzinde barıgıdrok- sıdine siltilik metal súlfatyn árekettestirý arqyly alady:
Me2S04+Va(ON)2 2MeOH+BaSO 4
Joǵaryda keltirilgen ottekti qosylystardan basqa -rýbıdı men sezıge ozonıdter belgili, olardy qatty gıdroksıdterdi ozonmen árekettestirý arqydy alady. Gıdroksıdtiń betki qabaty qońyr-qyzyl túspen boıalady, quramy MeO3.
Ozoyıdter natrı jáne kalıge de belgili, ozonıdterdiń turaqtylyǵy natrıden rýbıdı men sezıge ósedi.
Ádebıetter tizimi:
1. Fersman A.E. Redkıe metaly. 1932, № 4-5.
2. Sajın N.P., Meerson G.A. Redkıe elementy v novoı tehnıke // Hım. naýka ı prom., 1956. T.İ, № 5.
3. Meerson G.A. ı Zelıkman A.N. Metalýrgıa redkıh metalov. Metıallýrgızdat, 1954.
4. Zelıkman A.N., Samsonov G.V., Kreın O.E. Metalýrgıa redkıh metalov. Metalýrgızdat, 1954.
5. Tronov V.G. Kklad rýsskıh ýchenyh v hımıý redkıh elementov. Izd. Znanıe, 1952.
6. Vınogradov A.P. Geohımıa redkıh ı rasseıannyh hımıcheskıh elementov v pochvah. Izd. AN SSSR, 1950.