Ońtústik Qazaqstan obylysy
Shardara aýdany
№ 16 kolej
Oryndaǵan: Tu-43 top stýdenti Aqjol Marjan Baqtıarqyzy
Jetekshisi: Aıtenova Nurgýl Ydyrysqyzy
Rýbıdı jáne sezıdiń ottekti qyshqyl tuzdaryn alý úshin eń ońaı joly - ár túrli ádispen alynatyn rýbıdı men sezı karbonattarynan alý. Ottekti qyshqyldardyń tuzdary eki metadmen túziledi, tússiz jáne sýda kóp mólsherde jaqsy erıdi, ásirese kóp erigishtermen karbonattar sıpattalady. Ss2S03 erigishtigi 15°S-da - 2100 g/l, al Rb2S03 20°S-da - 4500 g/l. Aýada rýbıdı jáne sezı karbonattary balqıdy. Sýda az erıtini perhlorat, permanganat jáne rýbıdı men sezıdiń perrenattary,
Rýbıdı jáne sezıdiń nıtrattary men súlfattary sýsyz krıstal- danady, biraq azot qyshqylynyń artyq mólsherinde nıtrattar MeN3 NN03 nemese MeN03 2NN03 túrdegi qosylys beredi, al súlfattar basqa siltilik metaldarmen jáne amonı ıondarymen qos tuzdar beredi. Qos tuzdardyń sońǵy túrleri V.I.Spısyn men A.M.Meerovpen tolyq zertteldi.
Rýbıdı jáne sezı basqa siltilik metaldarǵa óte uqsas, qyshqyl súlfat jáne pırosýlfat túzedi. Súlfattardy sýtek aǵynynda nemese amıakta qyzdyrsa rýbıdı nemese sezı sýlfıdi túzedi.
Biraq rýbıdı men sezıdiń lıtıden aıyrmashylyǵy úshvalentti metal súlfattarymen ashýdas túzedi, eń kóp kezdesetini alúmosezıli jáne alúmorýbvdıli ashýdastar, erigishtikteri sýda alúmokalıli ashýdasqa qaraǵanda az:
|
Qosylys |
Erigishtigi, g/mol |
0 0 S, mol/l |
|
KA1 (SO4)2 12H2 O |
29,6 |
0,117 |
|
RbA1 (SO4)2 12 H2 O |
7,2 |
0,024 |
|
Cs A1 (SO4)2 O |
2,1 |
0,006 |
Rýbıdıli jáne sezıli ashýdastardyń az erigishtigi olardy kalıli eritindilerden bolip alýǵa qoldandy. 1 sýrette alúmorýbıdıli jáne alúmosezıli ashýdastardyń erigishtik qısyǵy keltirildi, al salystyrmaly retinde alúmoashýdastyń erigishtik qısyqtary keltirildi.
Rýbıdı jáne sezı basqa da úshvalentti elementtermen ashýdastar túzedi, olar sýda az erıdi.
|
Qosylystar |
Sýdaǵy erigishtigi 25 0 S mol/l |
|
Temir rýbıdıli |
0,58 |
|
Vanadı rýbıdıli |
0,177 |
|
Indısezıli |
0,172 |
|
Temirsezıli |
0,045 |
|
Galısezıli |
0,038 |
|
Vanadısezıli |
0,02 |
|
Hromsezıli |
0,016 |
|
Alúmosezıli |
0,012 (200 S-da) |
|
|
0,017 (30 0S-da) |
|
Alúmorýbıdıli |
0,0503(200-da) |
|
|
0,0725 (300S-da) |
«Shenıt» degen jalpy ataý boıynsha rýbıdı jáne sezıdiń súlfattarynyń tuzdary eki valentti metal súlfattarymen birge belgili. Bul tuzdar alty molekýla sýmen krıstaldanady. Bul tuzdarǵa mysal retinde Rb2SO4 MgSO4 6H2O, Rb2SO4 NiSO4 6H2O, Ss2SO4 COSO4 6H2O, Cs2SO4CuSO4 6H2O t.b. keltirýge bolady. Shonıtterdiń erigishtigi ashýdastardyń erigishtigine qaraǵanda joǵary, biraq rýbıdı men sezıdiń jaı súlfattarynyń erigishtiginen az.
Ásirese sezı súlfatynyń erigishtigi joǵary:
|
|
Erigishtigi 0S |
|
|
|
Mol/l |
g/l |
|
Rb2SO4 |
1,36 |
364 |
|
Cs2SO4 |
1,6 |
167,1 |
Jaı súlfat, qos súlfat jáne rýbıdı men sezı ashýdastarynyń erigishtigin salystyra otyryp qorytyndy jasaýǵa bolady, súlfattardyń erigishtigi olardyń quramy kúrdelengen saıyn azaıady.
Sonymen birge rýbıdı jáne sezıli basqa ottekti qyshqyldardyń tuzdary alynǵan, onyń ishinde organıkalyq (qymyzdyq, sharap, benzoı, t.b.).
İshki katıon retinde rýbıdı men sezı bolatyn komlleksti qosylystar zerttelgen, mysaly: Me3|So(NO2)6|, Me2RtSl6(hlorıdti qosylystary týraly tómende aıtylady), rýbıdıli jáne sezıli kremnıvolframdy, fosforpol-framdy, kremnımolıbdendi jáne fosformolıbdsndi qysh-qyldardyń tuzdary jáne t.b.
Kremnımolıbdendi qyshqylynyń rýbıdıli jáne sezıli tuzdaryn zertteýmen E.A.Nıkıtana jáne A.G.Kogan kóp aınalysty. Siltilik metal molıbdattaryn zertteýmen, sonyń ishinde rýbıdı jáne sezı molıbdattaryn zertteýmen V.I.Spısyn aınalysty. Osy jumystarmen rýbıdı jáne sezı polımolıbdattarynyń quramy zertteldi jáne olardyń termıalyq turaqtylyq mánderi alyndy.
Ádebıetter tizimi:
1. Fersman A.E. Redkıe metaly. 1932, № 4-5.
2. Sajın N.P., Meerson G.A. Redkıe elementy v novoı tehnıke // Hım. naýka ı prom., 1956. T.İ, № 5.
3. Meerson G.A. ı Zelıkman A.N. Metalýrgıa redkıh metalov. Metıallýrgızdat, 1954.
4. Zelıkman A.N., Samsonov G.V., Kreın O.E. Metalýrgıa redkıh metalov. Metalýrgızdat, 1954.
5. Tronov V.G. Kklad rýsskıh ýchenyh v hımıý redkıh elementov. Izd. Znanıe, 1952.
6. Vınogradov A.P. Geohımıa redkıh ı rasseıannyh hımıcheskıh elementov v pochvah. Izd. AN SSSR, 1950.