Qazaqstanda jalaqyny kóterý máselesi ózekti bolyp tur, ásirese azamattardyń naqty tabysy ınflásıadan artta qalyp jatqan statısıka aıasynda. Ekonomıs Rýslan Sýltanov óziniń «Ekonomıcheskı lıkbez» Telegram-arnasynda memlekettiń búdjet salasy qyzmetkerleriniń tabysyna tikeleı áser ete alatynyn, biraq jeke sektorda jalaqyny májbúrlep kóterý tetikteri joq ekenin túsindirdi, dep habarlaıdy infohub.kz.
Sarapshynyń aıtýynsha, memleket jalaqyny kóterý týraly tikeleı sheshimdi tek qana memlekettik búdjetten tólenetin mamandarǵa qatysty qabyldaı alady. Bul — muǵalimder, dárigerler, polıseıler, sheneýnikter jáne búdjet salasynyń basqa da qyzmetkerleri. Bul jaǵdaıda mehanızm qarapaıym: búdjetke aqsha qarastyryldy — jalaqy ósti. Al kafe, IT-kompanıalar nemese qurylys uıymdary sıaqty jeke kompanıalarǵa bul tásil qoldanylmaıdy.
Sýltanov jeke kompanıadaǵy jalaqy túsimnen tólenetinin, al onyń mólsheri eńbek ónimdiligi men naryqtyq jaǵdaıǵa baılanysty ekenin aıtady. Memleket eń tómengi jalaqy mólsherin belgileı alady, sýbsıdıalardyń ornyna bıznespen kelisim jasaı alady nemese kelissózder júrgize alady, biraq naqty kompanıalarda jalaqyny kóterý týraly jarlyq shyǵara almaıdy. Eger úkimet shaǵyn kafeniń daıashylaryna eki ese kóp tóleýdi mindettese, bul mekemeniń jabylýyna, baǵanyń ósýine nemese shtattyń qysqarýyna ákeledi — bul nátıjelerdiń eshqaısysy jumysshylardy baıytpaıdy.
Sarapshy jeke sektordaǵy jalaqynyń naqty ósýi ekonomıka qurylymyn ózgertý arqyly múmkin ekenin atap ótedi: eńbek úlken qun jasaıtyn ónimdi shıkizattyq emes salalardy damytý. Qazirgi ýaqytta qosylǵan qunnyń orta eseppen tek 31%-y eńbek aqyǵa jumsalady jáne bul kórsetkish 2022 jyldan beri derlik ózgermegen. Qalǵan qarajatty kompanıalar ıeleriniń paıdasyna, jabdyqtardyń amortızasıasyna, salyqtarǵa jáne rentaǵa jumsaıdy.
Jalaqy men jabdyqqa ketetin shyǵyndar úlesi salalar boıynsha ártúrli. Taý-ken óndirý sıaqty kapıtaldy kóp qajet etetin óndiristerde túsimniń úlken bóligi qymbat jabdyqqa ketedi, al qalǵan bóligi az ǵana jumysshylar arasynda bólinedi, sondyqtan ol jerde jalaqy joǵary. Aýyl sharýashylyǵy sıaqty eńbekti kóp qajet etetin salalarda jumysshylarǵa kóbirek jumsalady, biraq jalpy ónimdilik pen jalaqynyń absolútti mólsheri tómen.
Osylaısha, memleket ekonomıkadaǵy jalaqy úlesin arttyrýdy maqsat etkende, bul bıznesten jumysshylarǵa qarajatty qaıta bólý týraly emes, eńbek ónimdiliginiń ósýine jáne shıkizattyq emes sektorlarda úlken qun jasaýǵa yqpal etetin qurylymdyq ózgerister týraly bolyp otyr.