Kópshilikke qabaqtyń aýyrlap, kózdiń ózinen-ózi jumylatyn sezimi tanys. Ǵalymdar mıǵa uıqy qajettigi týraly sıgnal beretin mehanızmdi izdep keldi. Qytaı ǵalymdarynyń jańa zertteýi bul proseste az zerttelgen molekýla – trıptamın mańyzdy ról atqarýy múmkin ekenin kórsetti, dep habarlaıdy infohub.kz.
Zertteý nátıjeleri Nature Neuroscience jýrnalynda jarıalandy. Zertteýshiler uıqynyń gomeostatıkalyq qysymy dep atalatyn prosesti zerttedi – bul oıaý bolý ýaqyty ulǵaıǵan saıyn uıqyǵa degen qushtarlyqtyń kúsheıýi. Tájirıbeler túngi (tyshqandar) jáne kúndizgi (shoshqalar) janýarlarǵa júrgizildi.
Buryn bul prosestiń negizgi hımıalyq sıgnaly adenozın dep esepteldi, alaıda ol mıdyń uıqy ýaqytyn qalaı túsinetinin tolyq túsindire almady. Jańa jumysta ǵalymdar taǵy bir yqtımal qatysýshyny – trıptamındi anyqtady. Bul zat buryn fızıologıalyq róli belgisiz, az zerttelgen neıromodýlátor sanalatyn.
Tájirıbeler oıaý kezinde trıptamın deńgeıi birtindep joǵarylaıtynyn kórsetti: janýarlar uıyqtamaǵan saıyn onyń julyn suıyqtyǵyndaǵy konsentrasıasy artty. Ári qaraı trıptamınniń gıpotalamýstyń preoptıkalyq aımaǵynda ornalasqan GPR139 reseptoryna áser etetini anyqtaldy – bul uıqyny retteý ortalyqtarynyń biri. Osy reseptordyń belsendirilýi uıqyǵa aýysýǵa jaýapty neırondardyń jumysyn kúsheıtti.
Ǵalymdar trıptamın sıntezin bógegende nemese GPR139 reseptoryn óshirgende, janýarlar májbúrli oıatý kezeńinen keıin uıqyny qalpyna keltirýde edáýir nasharlady, al uıqy jetispeýshiligin óteýdiń tabıǵı mehanızmi buzyldy. Sonymen qatar, GPR139 belsendiretin preparattar eki túrdiń de uıqy uzaqtyǵyn arttyryp, sapasyn jaqsartty.
Avtorlar trıptamın uıqysyzdyqqa qarsy dárilerdi ázirleý úshin jańa nysana bola alady dep sanaıdy. Kóptegen bar uıyqtatatyn dáriler júıke júıesine jalpy áser etip, janama áserler nemese táýeldilik týdyrady. Jańa tásil mıdyń ózi aǵzaǵa uıqy qajet ekenin anyqtaıtyn tabıǵı mehanızmge áser etýge múmkindik beredi.
Alaıda ashýdy klınıkalyq tájirıbede qoldaný áli erte: negizgi tájirıbeler tyshqandar men shoshqalarda júrgizildi. Zertteý adamdardy qamtymady jáne GPR139 reseptoryna áser etetin preparattardyń qaýipsiz jáne tıimdi bolatynyn dáleldemeıdi. Avtorlar trıptamın uıqyny retteıtin jalǵyz molekýla emes ekenin atap ótedi – ol adenozındi qosa alǵanda, basqa zattarmen birge jumys istep, uıqyny baqylaýdyń kúrdeli júıesin quraýy múmkin. Kelesi qadam – adamdardyń qatysýymen zertteýler jáne yqtımal preparattardyń klınıkalyq synaqtary.