ҰБТ-ға дайындық Қазақстан тарихы пәнінен
IV БӨЛІМ. 19 ғасырдың І жартысындағы Қазақстан мәдениеті. Халық ағарту ісінің дамуы
Конспект
Қазақ жерінің Ресей құрамына қосылуы ағарту саласының кеңеюіне, жергілікті халық дəстүрі мен мəдениетінің жаңа сипат алуына әсер етті. Ірі медреселерде араб тілінен сабақ беруге негізінен “мұғалімдікке” куәлігі бар адамдар тартылды.
Қазақстанда жаңа оқу жүйесінің дамуы Омбы, Орынбор, Семей, Орал қалаларында орысша білім беретін мектептердің ашылуынан көрініс тапты. Қазақ жерінде 1789 жылы Азиялық училище ашылып, монғол, маньчжур, қытай, парсы тілдерін оқытты. 1813 жылы Омбыда, 1825 жылы Орынборда əскери училищелер ашылып, ресейлік əкімшілік үшін шенеуніктер дайындады. Олар кейін 1837 жылы Сібір кадет корпусы, 1844 жылы орынборлық Неплюев кадет корпусы болып қайта құрылды. 1841 жылы Кіші Ордада Жəңгір ханның ұйымдастыруымен татар, орыс тілінде оқытатын мектеп ашылды. Орынбор губернаторының ықпалымен ашылған бұл мектеп қазақ жастарына білім беру ғана емес, отаршылдық әкімшілікке берілген қызметкерлер даярлауды мақсат еткен. 1831 жылы Омбы облысының қоныстарында орысша білім беретін училищелер ашу ұйғарылды. 1831 жылғы 18 қыркүйекте Семейде орысша оқытатын училище ашылды. 1836 жылы Өскеменде интернаты бар училище ашылды. 1850 жылы Орынбор шекаралық комиссиясының жанынан орыс мектептері ашылды. Мұғалімдердің, қаражаттың жетіспеушілігі, мектеп үйлерінің талапқа сай келмеуі Қазақстанда орыс тілді мектептердің дамуына мүмкіндік бермеді.
В. И. Даль 1833 - 1841 жылдары Орынбор әскери губернаторының жанындағы шенеунік қызметте жүргенде Орынбор өлкесіндегі түркі тілдес халықтардың жазбаларын, ауыз əдебиетінің үлгілерін жинастырды, әңгімелер жазды. 1839 - 1840 жылдары Хиуа жорығына қатысқан. 1836 - 1838 жылдардағы шаруалар көтерілісінің басшылары И. Тайманұлы мен М. Өтемісұлына жанашырлық білдірді. “Бикей мен Мəулен” повесінде Орынбор өлкесіндегі қазақтардың тұрмысын сипаттады.
1833 жылы А. С. Пушкин Орынборда болып, 1773 - 1775 жылдардағы Е. И. Пугачев көтерілісі туралы мəлімет жинақтады. “Пугачев бүлігінің тарихы”, “Капитан қызының” баспадан шығуы орыс демократиялық өкілдерінің Орта Азия мен Қазақстан туралы құнды мәліметтердің тарауына септігін тигізді. А. С. Пушкин Оралда “Қозы Көрпеш - Баян сұлу” поэмасымен танысқан.
19 ғасырдың 20 - 40 жылдары Қазақстанды зерттеудің жаңа кезеңі басталды. 1848 - 1849 жылдары Г. С. Карелиннің Каспий теңізіне, А. Бутаковтың Арал теңізіне жасаған экспедициялары қазақ даласын зерттеудегі үлкен бетбұрыс болды. Олар Сырдария өзенінің жағалауларын картаға түсірді. Арал теңізі мен Сырдарияның тереңдігін анықтап, картада белгіледі. Саяхатшылар Е. П. Ковалевский, Н. А. Северцев, П. И. Небольсин қазақ жерін топографиялық зерттеумен шұғылданып, табиғи байлықтарын анықтады.
Ғалымдар А. Левшин, Э. Мейер, И. Завалишин, Н. Красовский, В. Витевский қазақ халқының өмірін зерттеп, тарихи еңбектер жазды.
Конспект сұрақтар
1. Қазақстанды зерттеудің жаңа кезеңі қашан басталды?
2. А. С. Пушкин болған Қазақстан қалалары:
3. “Бикей мен Мəулен” повесінде не сипатталады?
4. 1831 жылы орысша білім беретін училищелер қай облыста ашылды?
5. Кіші Ордадағы мектепті кім ұйымдастырды?
6. Алғашқы сауатты мамандар дайындаған оқу орны:
7. Орысша білім беретін мектептер ашылған қалалар:
8. «Азиялық училище» қай жылы ашылды:
9. Өскемен училищесі қай жылы ашылды:
10. 1848 - 1849 жылдары капитан - лейтенант А. Бутаков Қазақстанның қай аймағына экспедиция жасады:
11. Қай жылы Омбыда әскери училище ашылды:
12. 19 ғасырдың I жартысындағы қазақ жері туралы құнды еңбектер жазған орыс ғалымы:
13. Тарбағатай тауларын, Қалба жотасын 19 ғасырда кім зерттеген:
Тақырыптың тесті
19 ғасырдың І жартысындағы Қазақстан мәдениеті. Халық ағарту ісінің дамуы
ҰБТ-ға дайындық Қазақстан тарихы пәнінен
infohub.kz редакциясы · 2024 ж. 5 наурыз893 қаралым
#тарихтан конспект#19 ғасырдың і жартысындағы қазақстан мәдениеті#халық ағарту ісінің дамуы
Ұсынылады
Майя текті әйелінің қабірінен ата-бабасының 226 тісі табылды
Белиздегі майя үңгіріндегі қабірден текті әйелдің сүйегі мен оның ата-бабаларының 226 тісі табылды: ДНҚ 26 шақырым жердегі қабірлерден шыққан 39 туысты көрсетті.
Мұрат Байғадам·2026 ж. 29 қазан
ГДР-ден әкелінген нан 36 жыл мұздатқышта сақталып, Берлин мұражайының экспонатына айналды
Берлиндегі Германия мұражайында ГДР-ден қалған нан қойылды. Отбасы оны 1990 жылы мұздатып, 36 жыл сақтаған. Экспонат «ГДР-нің соңғы наны» деп аталды.
Мұрат Байғадам·2026 ж. 9 қазан
Тарихшы Сабитов: Ислам Алтын Орда түркілерін құлдықтан құтқарды
Тарихшы Жақсылық Сабитов Алтын Ордада исламның қабылдануы түркілерді құлдықтан қалай құтқарғанын және қазіргі тенгрианствоны жаңадан жасалған нәрсе деп санайтынын айтты.
Алаш Ордабай·2026 ж. 6 қазан
← АртқаДереккөз: bilimdiler.kz

