اليۋميني جانە ونىڭ قوسىلىستارى

قازىرگى زامان تالابىنا ساي مەكتەپتە ساباق ۇردىسىنە ءداستۇرلى ادىستەردىڭ ورنىنا جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزە وتىرىپ، وقۋشىلاردىڭ ءبىلىمىن تەرەڭدەتۋگە بولادى. ءوز تاجىريبەمدە سوڭعى جىلدارى ج قاراەۆتىڭ وقىتۋدى دەربەستەندىرۋ مەن دەڭگەيلەپ سارالاۋ ادىستەرىنە نەگىزدەلگەن تەحنولوگياسىن پايدالانىپ ءجۇرمىن. بۇنىڭ تيىمدىلىگى وقۋشىلاردىڭ پانگە قىزىعۋىن وياتىپ، ءوز بەتىمەن ءبىلىم الۋىنا، ءوز ويىن ەركىن جەتكىزۋگە، وزىندىك پىكىر ايتۋعا جەتەلەيدى.

تومەندە «اليۋميني جانە ونىڭ قوسىلىستارى» تاقىرىبى بويىنشا قۇرىلعان جاڭا ساباقتى ۇسىنىپ وتىرمىن.
ساباقتىڭ ماقساتى ءاليۋمينيدىڭ تابيعاتتا كەزدەسۋى، نەگىزگى قاسيەتتەرى، الىنۋى،قولدانىلۋى تۋرالى تۇسىنىك بەرە وتىرىپ، اليۋميني مەن ونىڭ ماڭىزدى قوسىلىستارىنىڭ ەكى جاقتى قاسيەت كورسەتەتىن ءمانىن اشۋ ؛ وقۋشىلاردىڭ زەيىنىن،تانىمدىق بەلسەندىلىگىن، وزىندىك پىكىرىن قالىپتاستىرۋ، تۇلعالىق قاسيەتتەرىن دامىتۋ، ساباقتىڭ مازمۇنى بويىنشا العىرتتىققا، ءوز بەتىنشە جۇمىس جۇرگىزۋلەرىنە، ىزدەنىمپازدىققا جانە وزگەنىڭ پىكىرىمەن ساناسۋعا تاربيەلەۋ.
جاڭا ساباقتا دەڭگەيلەپ - سارالاۋ، اقپاراتتى - كومپلەكستى، سۇراق-جاۋاپ، توپتىق ادىستەرى قولدانىلىپ، ينتەراكتيۆتى تاقتا، اليۋموسيليكاتتار تىرەك –سىزباسى، حيميالىق رەاكتيۆتەر مەن ىدىستار، تانىمدىق تاپسىرمالار،سلايد كورنەكى قۇرالدار رەتىندە پايدالانىلدى.

ساباق بىرنەشە كەزەڭگە ءبولىنىپ وتكىزىلەدى.
I كەزەڭ. جاڭا ءبىلىمدى مەڭگەرتۋگە دايارلىق كەزەڭى ؛
II كەزەڭ. جاڭا ءبىلىمدى مەڭگەرتۋ كەزەڭى ؛
III كەزەڭ. دەڭگەيلىك تاپسىرمالار ؛
IV كەزەڭ. قورىتىندى.

I كەزەڭدە جاڭا تاقىرىپتى مەڭگەرتۋ ءۇشىن وعان نەگىز بولاتىنداي سۇراقتار قويىلادى.
وعان 3 مينۋت ۋاقىت كەتەدى. ينتەراكتيۆتى تاقتادا قويىلعان سۇراقتارعا وقۋشىلار جاۋاپ بەرەدى. مۇندا وقۋشىلار اليۋمينييگە سيپاتتاما بەرىپ، ويلارىن تولىقتىرادى.
1.ءاليۋمينيدىڭ حيميالىق تاڭباسى قانداي ؟
2.ءاليۋمينيدىڭ سالىستىرمالى اتومدىق ماسساسى قانشا؟ 3. پەريودتىق جۇيەدەگى ورنى قانداي ؟
4.ۆالەنتتىلىگى مەن توتىعۋ دارەجەسىن اتا. 5.ءاليۋمينيدىڭ اتومدىق قۇرىلىسىن، ەلەكتروندىق فورمۋلاسىن جاز.

II كەزەڭدە جاڭا تاقىرىپ بويىنشا وقۋشىلار ءوز بەتىمەن وقۋلىقتان ءبىلىم الىپ، تاپسىرمالار ورىندايدى.
ا) ءاليۋمينيدىڭ قۇرىلىمدىق فورمۋلاسىن جازىڭدار.
ءا) ءاليۋمينيدىڭ فيزيكالىق قاسيەتتەرىن تىرەك - سىزبا بەلگىلەرى ارقىلى سيپاتتاما بەرىڭدەر.
ب) ءاليۋمينيدىڭ تابيعاتتا كەزدەسۋى مەن الىنۋىنا تۇسىنىك بەرىڭدەر.
ۆ) اليۋميني جانە ونىڭ قوسىلىستارىنىڭ حيميالىق قاسيەتتەرىن سيپاتتايتىن رەاكسيا تەڭدەۋلەرىن جازىڭىز. ( كەستە تولتىرادى) ينتەراكتيۆتى تاقتانىڭ مۇمكىنشىلىگىن پايدالانۋ ارقىلى جاتتىعۋ ورىندالىپ، سىزبانۇسقا، تىرەك - سىزبا ارقىلى حيميالىق قاسيەتتەرى رەتىمەن تالدانىلادى. وقۋشىلار بىر-بىرىمەن اقىلداسىپ، سەنىم ارتىپ، ءوزىن-وزى سىيلاۋ، سويلەۋ مادەنيەتى، ءوز بەتىنشە جۇمىس ىستەۋگە داعدىلانادى. 10 مينۋت وتكەن سوڭ وقۋشىلارمەن وسى سۇراقتاردى بىرگە تالقىلايمىن. وعان 7 مينۋت ۋاقىت جەتەدى. مۇنان كەيىن ءاليۋمينيدىڭ بيولوگيالىق ءرولى مەن اليۋميني وندىرىسىنە توقتالدىم. ادام اعزاسىنىڭ 10% قۇرايدى. قان ۇيىعاندا وكپەدە، باۋىردا، سۇيەكتە، شاشتا، جۇيكە جۇيەسىنىڭ مي قىرتىسىنىڭ قۇرامىنا ەنەدى جانە كونسەنترلەنەدى. تاۋلىكتىك قاجەتتىلىگى ادامعا 47 مگ. اليۋميني ەپيتەلي جانە بايلانىستىرعىش ۇلپالاردىڭ دامۋىنا جانە سۇيەك ۇلپالارىنىڭ تۇزىلۋىنە، فوسفور الماسۋىنا اسەر ەتەدى.
ەڭ ساپالى ءاليۋمينيدىڭ ەڭ جوعارعى ستاندارتى ا-9 ماركاسى بولسا، بۇگىندە قازاقستان ەلەكتروليز زاۋىتى ا-85 ماركالى ساپالى اليۋميني ءوندىرىسىن جولعا قويعان. ادەتتە، جاڭا سالىنعان ءوندىرىس وشاقتارىندا ا-6 ماركالى ونىمدەر شىعاراتىنى بەلگىلى. ال قازاقستان بولسا ا-8، ا-85 ماركالى ءاليۋمينيدى شىعاراتىن دەڭگەيگە جەتكەنىن ماقتانىشپەن ايتۋعا بولادى. قازاق جەرىندە وندىرىلگەن ءونىم حالىقارالىق ستاندارتقا ساي بولىپ، لوندوندا مەتالدار بيرجاسىنا تىركەلدى.
گ) سايكەستەندىرۋ تەست ورىندالىپ، ۆەنن دياگرامماسى تولتىرىلادى.

III كەزەڭدە وقۋشىلار دەڭگەيلىك تاپسىرمالار ورىندايدى. (12 مين)
1-دەڭگەي. (5 ۇپاي) وقىتۋشىلىق حيميالىق ديكتانت
1. ءاليۋمينيدىڭ اتومدىق قۇرىلىسى. ........
2. اليۋميني تابيعاتتا تارالۋى بويىنشا....... ورىندا تۇر. 3. جەر قىرتىسىنىڭ نەگىزگى ماسساسىن....قۇرايدى.
4. قوسىلىستارىنداعى توتىعۋ دارەجەسى......
5. ءاليۋمينيدىڭ تابيعاتتاعى نەگىزگى قوسىلىستارى............
6. قازاقستاندا بوكسيتتەردىڭ بەلگىلى كەن ورىندارى بار، ولار......... جانە......
7. ءاليۋمينيدىڭ كريستالدىق تورى......
8. نەگىزگى قۇيمالارى........
9. بولات، شويىن بەتىن اليۋمينيمەن قاپتاۋ.......
10. اليۋميني ازوت قىشقىلىمەن ارەكەتتەسپەيدى، سەبەبى............

2-دەڭگەي. (10 ۇپاي) الگوريتىمدىك 1. ءاليۋمينيدىڭ مىنا زاتتارمەن: a) بروممەن ؛
ب) مىس سۋلفاتى ەرىتىندىسىمەن ؛
ۆ) كۇكۇرت قىشقىلىمەن (سۇيىتىلعان)؛ گ) حروم (III) وكسيدىمەن ارەكەتتەسۋىنىڭ رەاكسيا تەڭدەۋلەرىن جازىڭدار.
2. حيميالىق رەاكسيالاردىڭ ءۇش ءتيپىن پايدالانىپ، AlCl3 الۋدىڭ رەاكسيا تەڭدەۋلەرىن جازىڭدار. 3. اينالۋلاردى جۇزەگە اسىرىڭدار:
Al→Al2O3→AlCl3→Al(NO3)3→ Al(OH)3→Al2O3→Al

3-دەڭگەي (15 ۇپاي) ەۆريستيكالىق
1.زات مولشەرى 0،2 مول اليۋميني تۇز قىشقىلىمەن ارەكەتتەسكەندە نەشە مول سۋتەك بولىنەدى؟ 2. 10گ اليۋميني مەن مىس قوسپاسى تۇز قىشقىلىمەن وڭدەلدى. بولىنگەن گازدىڭ الاتىن كولەمى 6،72ل (ق.ج). قوسپاداعى ءاربىر مەتالدىڭ ماسسالىق ۇلەسىن انىقتاڭدار.

4-دەڭگەي (20 ۇپاي) شىعارماشىلىق
زەرتحانالىق جۇمىس. ءۇش سىناۋىقتا اليۋميني ءحلوريدىنىڭ، تەمىر(III ) ءحلوريدىنىڭ جانە ناتري ءحلوريدىنىڭ ەرىتىندىلەرى بەرىلگەن. وسى تۇزداردى ءبىر عانا رەاكتيۆ كومەگىمەن قالاي انىقتاۋعا بولادى؟
نە ىستەلدى؟
نە بايقالدى؟
قورىتىندى

IV كەزەڭدە دەڭگەيلىك تاپسىرمالاردى اياقتاپ، وقۋشىلاردىڭ بىلىمدەرى باعالانعاننان كەيىن، جاڭا تاقىرىپ قورىتىندىلانادى. (5 مين)
ساباقتا سارالاپ-دەڭگەيلەپ وقىتۋ تەحنولوگياسىن پايدالانۋ ارقىلى وقۋشىلاردىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا، ىزدەنگىشتىك قاسيەتىن اشۋعا، دەڭگەيلىك مۇمكىندىگىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك تۋدى. وقىتۋ ماقساتى ءبىلىم تالابىنا ساي جۇرگىزىلىپ ناتيجەلى قورىتىندى بەردى. اليۋميني جانە ونىڭ قوسىلىستارى تۋرالى تۇسىنىكتىڭ قالىپتاسۋى بۇكىل ساباق بويى كورىنىپ، جوسپار تولىعىمەن ورىندالدى. قورىتا ايتقاندا، جاڭا مازمۇندى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى پەداگوگيكالىق تەحنولوگيالاردىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. وقىتۋ تەحنولوگيالارىن ساۋاتتى قولدانا بىلگەن ءار ۇستازدىڭ ءبىلىم بەرۋ ءۇردىسى ناتيجەلى جانە ساپالى بولاتىنى ءسوزسىز.