سىنىبى: 10
ساباق تاقىرىبى: §8. 2. اليۋميني جانە ونىڭ قوسىلىستارى
ساباق ماقساتى:
بىلىمدىلىك: اليۋميني ەلەمەنتىنىڭ پەريودتىق جۇيەدەگى ورنىن، تابيعاتتا كەزدەسۋى، الىنۋى، فيزيكالىق، حيميالىق قاسيەتتەرىن، قولدانىلۋىن، قوسىلىستارى تۋرالى مالىمەتتەردى مەڭگەرتۋ.
دامىتۋشىلىق: وقۋشىلاردىڭ پانگە قىزىعۋشىلىعىن، دۇنيەتانىمىن،
ەكىدايلى ەلەمەنتتەر جايلى العان ءبىلىمدى ودان ءارى دامىتۋ.
تاربيەلىك: توپتارعا ءبولىنۋ ارقىلى شىعارماشىلىق جۇمىستى قالىپتاستىرۋ. ءاليۋمينيدىڭ تۇرمىستا قولدانىلۋىن، اليۋميني قۇيمالارىنىڭ قۇرامىمەن تانىستىرۋ، ومىردەگى ماڭىزىن ءتۇسىندىرۋ.
ساباقتىڭ ءتۇرى: ءداستۇرلى ساباق
ساباق ءتيپى: ارالاس. جاڭا ءبىلىمدى حابارلاۋ.
ساباقتىڭ ءادىسى: سۇراق جاۋاپ، تەست شەشۋ، توپپەن جۇمىس، ەسەپتەر شىعارۋ
ساباقتىڭ بارىسى:
1. ۇيىمداستىرۋ ءبولىمى.
2. ءۇي تاپسىرماسىن سۇراۋ.
ءۇي - جۇمىسىن تەكسەرۋ.
1. كەرمەك سۋلار دەگەنىمىز؟ (قۇرامىندا گيدروكاربوناتتار حلوريد، سۋلفاتتار
تۇرىندە Ca جانە Mg تۇزدارى بار تابيعي سۋلار)
2. گيپس – عانىشتىڭ فورمۋلاسى. (CaSO4. 2H2O).
3. كالسيدىڭ فيزيكالىق قاسيەتتەرى (كالسي كۇمىستەي جىلتىراعان اق تۇستەس
مەتالل، وتە جەڭىل، قاتتى، سوزىلعىش).
4. كالسي قوسىلىستاردا قانداي قاسيەت كورسەتەدى؟ (كۇشتى توتىقسىزداندىرعىش).
5. كالسيدىڭ توتىعۋ دارەجەسى (+2).
6. تۇراقتى كەرمەك سۋدى قالاي تۇششىتادى؟ (سودا قوسۋ)
7. CaH2 (كالسي گيدريدى)
8. ۋاقىتشا كەرمەك سۋدى قانداي ادىسپەن تۇششىتادى؟ (سۋدى قايناتۋ نەمەسە
سوندىرىلگەن ىزبەس قوسۋ)
9. كالسيدىڭ جەر قىرتىسىنداعى مولشەرى قانشا؟ (3، 6%)
10. كالسي قوسىلىستارىن اتا (مرامور - CaCO3؛ دولوميت - CaCO3 * MgCO3. فوسفوريت - Ca3(PO4) 2 اپاتيت - Ca3(PO4) 2 * CaF2 نورۆەگيا سەليتراسى نەمەسە كالسي نيتراتى Ca(NO3) 2.)
10. كالسيدى كىم اشتى؟ (1808ج اعىلشىن عالىمى دەۆي)
3. جاڭا ساباقتى ءتۇسىندىرۋ
تاقتادا ءبىر ەلەمەنتتىڭ اتوم قۇرىلىسى بەرىلگەن، ويلانىپ بۇل قاي ەلەمەنت
ەكەنىن تابىڭدار؟ + 13 Aءى ) ) )
2 8 3ميك انىقتامالىعى»، №3 - 2011
Aليۋميني ەلەمەنتى III توپتىڭ نەگىزگى توپشاسىندا ورنالاسقان ەلەمەنت،
سىرتقى قاباتىندا 3 ەلەكترون بولعاندىقتان، ول قوسىلىستاردا تۇراقتى +3 توتىعۋ دارەجەسىن كورسەتەدى. III توپشانىڭ ىشىندە يادرو زاريادى جوعارلاعان سايىن اتومنىڭ يوندانۋ ەنەرگياسى تومەندەپ، ەلەمەنتتىڭ مەتالدىق قاسيەتتەرى ارتادى. اليۋميني مەتالل، ونىڭ وكسيدى مەن گيدروكسيدتەرى ەكىدايلى قاسيەت كورسەتەدى. قالىپتى جاعدايدا III توپشا ەلەمەنتتەرىنىڭ بارلىعىندا ءبىر دارا ر ەلەكتروندارى بولادى. سوندىقتان ول حيميالىق قوسىلىستاردا ءبىر ۆالەنتتى بولۋى مۇمكىن. ال قوزعان كۇيدە سىرتقى قاباتتىڭ S - ۇياشىعىنداعى جۇپ ەلەكترونداردىڭ بىرەۋى كورشىلەس ر - ۇياشىعىنا كوشۋىنىڭ ناتيجەسىندە 3 دارا ەلەكتروندار تۇزىلەدى دە، ەلەمەنتتىڭ قوسىلىسىنداعى ۆالەنتتىگى 3-كە تەڭ.
ءاليۋمينيدىڭ تابيعاتتا كەزدەسۋى.
اليۋميني لاتىننىڭ «اليۋمين» اشۋداس دەگەن ماعىنا بەرەدى. تابيعاتتا
ەڭ كەڭ تاراعان ەلەمەنت. تابيعاتتا تارالۋ جونىنەن ءۇشىنشى ورىندا، ال مەتالدىق نەگىزىندە ءبىرىنشى ورىندا. جەر قىرتىسىنداعى ماسساسى 8، 8%. ءاليۋمينيدىڭ ماڭىزدى قوسىلىستارىنا اليۋموسيليكاتتار، بوكسيت، كورۋند، كريوليت
ءاليۋمينيدىڭ تابيعاتتاعى ماڭىزدى قوسىلىستارى
اليۋموسيليكاتتار دەگەنىمىز – قۇرامىندا Al، Si، O2، سىلتىلىك جەر
مەتالدارىنىڭ وكسيدتەرى ارقىلى تۇزىلەتىن تۇزدار. بوكسيتتەر - نەگىزىنەن
گيدراتتالعان Al2O3 جانە قىزىل ءتۇس بەرەتىن Fe2O3 تۇراتىن تاۋ جىنىسى. بوكسيتتەن اليۋميني الادى. قازاقستاندا بوكسيتتەردىڭ بەلگىلى كەن ورىندارى بار، ولار قوستاناي جانە اقتوبە وبلىستارىندا ورنالاسقان. كورۋند – قۇرامىندا Al2O3بار وتە قاتتى مينەرال. كريوليت - جاساندى جولمەن دايىندالادى، اليۋميني مەتاللۋرگياسىندا قولدانادى.
4. جاڭا ساباقتى بەكىتۋ
- وقۋشىلارعا توپتار بويىنشا تاپسىرمالار بەرۋ.
ءى توپ: الىنۋ جولى
ءىى توپ: فيزيكالىق قاسيەتى.
ءىىى توپ: حيميالىق قاسيەتى.
ءىV توپ: قولدانىلۋى.
ءى توپ: الىنۋ جولدارى: يك انىقتامالىعى»، №3 - 2011
ا) زەرتحانادا الۋ. ءاليۋمينييدى نەمىس حيميگى فريدريح ۆەلەر 1827 جىلى اليۋميني حلوريدىنە اۋا قاتىسىنسىز سىلتىلىك كالي، ناتري مەتالدارىن قوسىپ،
قىزدىرۋ ارقىلى اليۋميني العان.
AlCl3+3K= 3KCl+Al
ۆ) ونەركاسىپتە الۋ جولى.
ا) اl2O3 ەلەكتروليزدەۋ ارقىلى مەتالل اl – ءدى الۋدا 1880 جىلى امەريكان
ينجەنەر - حيميگى چارلز حولل، فرانسۋز حيميگى پولل ەرۋ كريوليتتە بالقىعان
Al2O3 (t=1000oC) ەلەكتروليزدەۋ ارقىلى العان.
ۆ) بوكسيتتەن گلينوزەم الۋ، گلينوزەمنەن اl الۋ، ەلەكتروحيميالىق ءادىس
ارقىلى.
س) مەتالل ءاليۋمينيدى 1825 جىلى دات فيزيگى حانس كريستيان ەرستەد ەلەكترو -
ماگنيتيزم ايماعىنان ەلەكتر ارقىلى جانە اليۋميني قۇيمالارىنان اl العان.
ءىى توپ: فيزيكالىق قاسيەتى
III توپ. حيميالىق قاسيەتتەرى:
اليۋميني بەلسەندى مەتالل. ەلەكتروكەرنەۋ قاتارىندا Mg - دەن كەيىن
ورنالاسقان. اليۋميني اتومىنىڭ سىرتقى قاباتىندا 3 ەلەكترون بار. رەاكسيا كەزىندە 3ە بەرىپ، حيميالىق قوسىلىستاردا +3 توتىعۋ دارەجەسىن كورسەتىپ، كۇشتى توتىقسىزداندىرعىش بولادى. ال مەتالدىڭ بەتى اۋاداعى وتتەكپەن جاناسقاندا، لەزدە توتىعىپ، وكسيدتى قابىقشامەن قاپتالادى. اليۋميني بەتىندەگى قابىقشانىڭ قالىڭدىعى 0، 00001مم، ول وتە بەرىك، ءيىلىمدى، سوزعاندا بەتكە جابىسىپ تۇرادى. وكسيد قابىقشاسى اۋادا بۇزىلمايدى، جەمىرىلۋگە تۇراقتى.
«حيميالىق قاسيەتتەرى» كەستەسى
جاي زاتتار -------------------------------------------------- كۇردەلى زاتتار
2Al + 6 H2O → 2Al ( OH ) 3¯ + 3H2 ------------------------ 4Al + 3O2= 2 Al2O3
2Al + 6HCl → 2Al Cl3 + 3H2 -------------------------------- 2Al + 3Cl2=2AlCl3
2Al+ 6NaOH +6H2O=2Na3[ Al(OH) 6] + H2 -------------- 2Al + 3S = Al2S3
ءناتريدىڭ گەكساگيدروكسو اليۋميناتى ------------------- 2Al + 3N2=2AlN3
2Al + 3HgCl2 2AlCl3 + 3Hg ------------------------------ 4Al +3C = Al4C3
اليۋميني امالگاماسى
8Al + 3Fe3O4 =9Fe + 4Al2O3
بۇل ءادىس مەتاللوتەرميا دەپ اتالادى
ءىV توپ: قولدانىلۋى.
اليۋمينوتەرميا
اليۋميني
تۇرمىس بۇيىمدارى، ىدىستار.
جەڭىل قۇيمالار (ديۋراليۋمين، ماگنالي، سيلۋمين)
بولات پەن شويىن قاپتاۋعا اليتيرلەۋگە.
ۇشاق، جوعارعى ساپالى اينالار
اۆتوموبيل، اۆياسيا.
ەلەكتروتكىزگىش سىمدار، (كابەلدەر)
كۇمىس ءتارىزدى بوياۋلار
ءىىى. «وي - تولعانىس»
- تۇجىرىمدامالارعا جاۋابىڭىز؟ (دياگرامما قۇرۋ)
1. اليۋميني تابيعاتتا تارالۋى بويىنشا ءى ورىن الادى؟ (جوق)
2. اليۋميني اتومىنىڭ سىرتقى قاباتىندا 3ەلەكترون بار (يا)
3. اليۋميني ءبىر يزوتوپى بار. (يا)
4. اليۋميني سىلتىمەن ارتىق مولشەردە كومپلەكستى تۇز تۇزەدى (يا)
5. اليۋميني قۇيمالارى وتە اۋىر ( جوق)
1. اليۋميني بەلسەندى مەتالل (يا)
2. اليۋميني اۋادا توتىعىپ وكسيد قابىعىمەن قاپتالادى (يا)
3. اليۋميني ەكىدايلى مەتالل (يا)
4. اليۋميني قورى قازاقستاندا كەزدەسپەيدى؟ (جوق)
5. اليۋميني اۋىر مەتالل (جوق)
1. اليۋمينوتەرميا ءادىسىن ن. ن. بەكەتوۆ اشتى (يا)
2. اليۋميني قوسىلىستاردا ءى ۆالەنتتى (جوق)
3. اليۋمينيگە كونس. سالقىن نNO3 اسەر ەتەدى.(جوق)
4. اليۋميني تەك قوسىلىس تۇرىندە كەزدەسەدى (يا)
5. ءاليۋمينيدىڭ قايناۋ تەمپەراتۋراسى 660وس تەڭ (يا)
1. اليۋميني قىشقىل، سىلتىمەن دە ارەكەتتەسەدى؟ (يا)
2. اليۋميني ەلەكتر توگىن وتكىزبەيدى (جوق)
3. ءاليۋمينيدى بوكسيتتەن الادى (يا)
4. اليۋميني ەلەكتروتكىزگىشتىگى جونىنەن ءى ورىندا (جوق)
5. اليۋميني قوسىلىسى زەرگەرلىك بۇيىمدار جاساۋدا قولدانىلادى (يا)
ەسەپتەر مەن جاتتىعۋلار ورىنداۋ:
ەسەپتەر: شەشۋى:
بەر: υ(Na)=1 مول
نازار اۋدارىڭىز! جاسىرىن ءماتىندى كورۋ ءۇشىن سىزگە سايتقا تىركەلۋ قاجەت.