اليۋميني جانە ونىڭ قوسىلىستارى

حيميا ءپانى ءمۇعالىمى ەرمۋحانبەتوۆا گۋلزيرا ۋلىكپانوۆنا

حيميا 9 سىنىپ
ساباقتىڭ تاقىرىبى اليۋميني جانە ونىڭ قوسىلىستارى

ساباقتىڭ ماقساتى
بىلىمدىلىگى: ءاليۋمينيدىڭ پەريودتىق جۇيەدە ورنالاسۋى مەن قاسيەتتەرىن تۇسىنە وتىرىپ، ونىڭ قوسىلىستارىنا سيپاتتاما بەرۋ ارقىلى، ءاليۋمينيدىڭ ەكىدايلى قاسيەتىن ءتۇسىندىرۋ.
دامىتۋشىلىعى: وي - ءورىسىن، تانىمدىق كوكجيەگىن كەڭەيتۋ، شىعارماشىلىق بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ ارقىلى ءوز بەتىنشە قورىتىندى جاساۋ كەزىندە العان ءبىلىم كوزدەرىن پايدالانۋدى وقۋششىنىڭ سىني ويلاۋى ارقىلى فۋنكسيونالدىق ساۋاتتىلىعىن دامىتۋ
تاربيەلىلىگى: ءاليۋمينيدىڭ ونەركاسىپتە، تۇرمىستاعى، ادام ومىرىندەگى ماڭىزى تۋرالى ءبىلىمدى مەڭگەرۋ ارقىلى ءوز ەلىن - جەرىن سۇيۋگە، ۇلتتىق سالت - ءداستۇرىن ساقتاپ، قۇرمەتتەۋگە، تابيعي بايلىقتارىن ءتيىمدى پايدالانىپ، تابيعاتىن ايالاي بىلۋگە تاربيەلەۋ.

وقىتۋ ناتيجەسى: اليۋميني تۋرالى تەوريالىق ءبىلىمى كەڭەيەدى
ءاليۋمينيدىڭ حيميالىق قاسيەتىن سيپاتتاپ، رەاكسيا تەڭدەۋلەرىن جازۋ ارقىلى ەكىدايلى قاسيەتىن دالەلدەي الادى، عىلىمي ءتىلى قالىپتاسادى
ساباقتىڭ ءتۇرى: ارالاس ساباق
ساباقتى وتكىزۋ ءادىسى: جەكە، توپتىق جۇمىس، ءتۇسىندىرۋ، پروبلەمالىق وقىتۋ ادىستەرى
ساباقتا قولدانىلاتىن تەحنولوگيالار: سىن تۇرعىسىنان ويلاۋ تەحنولوگياسى، بلۋم تاكسونومياسى
ءپان ارالىق بايلانىس: گەوگرافيا، بيولوگيا، فيزيكا
ساباقتا قولدانىلاتىن كورنەكىلىكتەر: ينتەراكتيۆتى تاقتا، پەريودتىق سيستەما، تاقىرىپتىق سلايد، «اليۋميني» كوللەكسياسى

ساباقتىڭ ءجۇرۋ بارىسى: 1. ۇيىمداستىرۋ
2. ءۇي تاپسىرماسىن تەكسەرۋ.

« جەدەل جاۋاپ»
1. سۋدىڭ كەرمەكتىگى دەگەنىمىز نە؟
2. سۋدىڭ كەرمەكتىگىنىڭ نەشە ءتۇرى بار؟
3. ۋاقىتشا كەرمەكتىك دەگەن نە؟
4. تۇراقتى كەرمەكتىك دەگەن نە؟
5. ۋاقىتشا كەرمەكتىكتى كەتىرۋ ءۇشىن قانداي ءادىس قولدانىلادى؟
6. تۇراقتى كەرمەكتىكتى كەتىرۋ ءۇشىن سۋعا نە قوسىلادى؟
7. كالسي جانە ماگني گيدروكوربوناتتىڭ فورمۋلاسى؟

جاڭا ساباقتى يگەرۋ
1. قىزىعۋشىلىقتى وياتۋ ءبولىمى
وي قوزعاۋ
1. قاناتتى مەتالل
2. حح عاسىر مەتالى

ءتۇسىنۋ.
2. ءاليۋمينيدىڭ اشىلۋ تاريحى
1825 جىل
دات حيميگى ءارى فيزيگى ق. ج. ەرستەد گلينوزەمدى (اليۋميني وكسيدى) كومىرمەن قوسىپ، حلور اتموسفەراسىندا قاتتى قىزدىرىپ توتىقسىزداندىرعاندا ودان سۋسىز اليۋميني ءحلوريدى تۇزىلەدى. سول تۇزىندىگە كالي مەتالىنىڭ امالگاماسىن قوسىپ قايتا قىزدىرىپ، توتىقسىزداندىرادى. ناتيجەسىندە ونشا تازا ەمەس اليۋميني مەتالى الىنادى. ق. ج. ەرستەد «مەن بالشىقتان مەتالل الدىم» دەپ بوس كۇيىندە اليۋميني مەتالىن الۋ ءادىسىن حابارلادى.

1827 جىل
نەمىس دارىگەرى فريدريح ۆەلەر اليۋميني حلوريدىنە اۋانىڭ قاتىسىنسىز سىلتىلىك كالي نە ناتري مەتالىن قوسىپ قىزدىرۋ ارقىلى 30 گ اليۋميني ۇنتاعىن الدى.
AlCl ₃+3K →Al+3KCl

1854 جىلى فرانسۋز عالىمى
سەن - كلەر - دەۆيل اليۋميني ءحلوريدى مەن مەتالل ناتريدەن اليۋميني الدى. بۇل كەزدە فرانسۋزدىڭ اكىمشىلىك يمپەراتورى ءىىى ناپولەون رەسەيگە قارسى سوعىسقا ازىرلەنىپ جاتتى. ول ءوزىنىڭ سولداتتارىنا جاڭا تابىلعان مەتالدان قارۋ - جاراق جاساتۋدى ارمان ەتتى. ءبىراق مەتالدى كوپ مولشەردە ءوندىرۋ مۇمكىن بولمادى.
زاۆودتان العان العاشقى اليۋمينيدەن كورولگە تۇيمە جاسالدى. قالعانى 1855 جىلى پاريج قالاسىندا وتكەن دۇنيە - جۇزىلىك كورمەگە «توپىراق كۇمىسى» نەمەسە «دەبيل كۇمىسى» دەگەن اتپەن ەكسپونات رەتىندە قويىلدى. سەن - كلەر - دەۆيل
1859 جىلعا دەيىن، نەبارى 1680 كگ اليۋميني الدى.
1. فيزيكالىق قاسيەتتەرى
اليۋميني
↓
وتە ءيىلىمدى، جۇمساق
كۇمىس تۇستەس اق مەتالل
كريستالدىق تورى - كولەمدى ورتالىقتانعان كۋب
تىعىزدىعى - 2، 7 گ/سم³، جەڭىل مەتالل
ەلەكتر مەن جىلۋ وتكىزگىشتىگى جوعارى
tقايناۋ= 650 ⁰س

ونەركاسىپتە الىنۋى: وسى زامانعى ءاليۋمينيدى الۋ ءادىسىن امەريكالىق چ. حولل جانە فرانسۋز ەرۋ 1886 جىلى ويلاپ تاپقان ەكەن. 22 جاسار حيميك چ. حولل جاڭالىق اشقان كۇنى زەرتحاناعا قولىنا ونداعان اليۋميني قيىندىلارىن ۇستاپ كەلىپ، وسى مەتالدى وڭاي جولمەن جانە وتە كوپ مولشەردە دايىنداۋدىڭ ءادىسىن تاپقانىن ايتتى.
2Al ₂O ₃  4Al+3O₂ - 3352كدج

ءاليۋمينيدىڭ بيولوگيالىق ماڭىزى: ەرەسەك ادام كۋنىنە ءاليۋمينيدىڭ 30 - 50 مگ قاجەت ەتەدى. كۋندەلىكتى ومىردە ونى نان ونىمدەرىنەن الامىز. شايدىڭ قۇرامىندا سۋعا قاراعاندا 20 - 200 ەسە كوپ ءبولادى. اليۋميني سۋدىڭ، اۋانىڭ، دارىلىك پرەپاراتتىڭ، ءيىس سۋلاردىڭ، اليۋمينيدەن جاسالعان ىدىستاردا بولادى. اليۋميني زات الماسۋعا، جۋيكە جۋيەسىنىڭ قىزمەتىنە، جاسۋشانىڭ كوبەيۋى مەن وسۋىنە كەرى اسەرىن تيگىزەدى. سونىمەن قاتار اعزاداعى كوپ مولشەرى قوزعالىس بەلسەندىلىگىنىڭ تەمەندەۋىنە، ەسىنەن تانۋىنا دا اسەر ەتەدى. كەيبىر زەرتتەۋلەردە اليۋميني ميدىڭ زاقىمدانۋىنا دا اسەر ەتەدى. اليۋميني تۇزدارىنىڭ كوپ بولۋى اعزاداعى كالسيدى تومەندەتەدى، فوسفوردىڭ ادسوربسيالانۋىن ازايتادى، سۋيەكتەگى باۋىرداعى، ميداعى ءاليۋمينيدىڭ قۇرامىن 10 - 20 ەسەگە ارتتىرادى.

Al2O3 - اليۋميني (ءىىى) وكسيدى - گلينوزەم، بوكسيت، كورۋند.
كورۋند - وتە قاتتى اليۋميني ءوسيدىنىڭ كريستالدىق فورماسى. اليۋميني وكسيدىنىڭ كريستالدارى قوسپالار اسەرىنەن ءارتۇرلى تۇستەرگە بويالىپ اسىل تاستار – رۋبين، ساپفير، الەكساندريت ت. ب. الۋدا قولدانىلادى.

1. رۋبين
رۋبين - لاتىنشا rubens، rubinus - قىزىل دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. Al2O3 مينەرالى، كورۋند سىنىبىنا جاتادى. قاتتىلىعى - مووس شكالاسى بويىنشا - 9، تىعىزدىعى 3، 97 - 4، 05 گ/سم ارالىعىندا. قىزىل تۇسكە يە بولۋىنىڭ سەبەبى - قۇرامىندا حرومنىڭ قوسپاسى بار. قىزىل كورۋندتار - رۋبين(لاعىل) دەپ اتالسا، كوكتەرى - ساپفيرلەر دەلىنەدى.
رۋبين ەنەرگەتيكالىق تاس. ونى امۋلەت رەتىندە ۇستاعان ادامداردىڭ يممۋنيتەتى ءبىرقالىپتى بولادى. ماحابباتقا جولىققان ادامدارعا رۋبين باقىت سىيلايدى.

2. ساپفير
ساپفير (گر. sappheivos - كوك تاس) — ءتى مەن عە قوسپاسى بار كورۋندتىڭ ءبىر ءتۇرى. ساپفير ادامعا رۋح بەرىپ تۇرادى. امۋلەت رەتىندە ادامدى قورقىنىشتان، وتىرىكتەن ساقتايدى. ول ادامنىڭ ەستە ساقتاۋ قابىلەتىن كۇشەيتە تۇسەدى. ءساپفيردى اشەكەي - بۇيىم رەتىندە ۇستاعان ادام ەشقاشان دا جۇرەك اۋرۋلارى سياقتى اۋرۋلارعا تاپ بولمايدى. ەگەر ادامدا ساپفيردەن جاسالعان اشەكەي - بۇيىم بولسا، وندا ادامداردىڭ جامان كوزدەرى ساپفيردەن جاسالعان اشەكەي - بۇيىمعا تۇسەدى. سەبەبى، ساپفير جامان كوزدەردەن ساقتايدى

3. فيرۋزا (بيريۋزا)– ادامداردىڭ اراسىنداعى جاۋلىق پەن ارازدىقتى باسەڭدەتەدى. ۇدايى مويىنعا تاستاماي تاقسا ايەلدەر سارى اۋرۋعا ۇشىرامايدى. فيرۋزا دا ادام سەكىلدى، جاسىنا قاراي ءتۇرىن اقشىلدان كوگىلدىرگە، كوكتەن جاسىلعا وزگەرتىپ تۇرادى. يەسىنە الدە ءبىر ءقاۋىپتى جاعداي تونسە، فيرۋزا ونىڭ كوز الدىندا كۇڭگىرت تارتىپ جۇرە بەرەدى. ال جازىلمايتىن ا]ۋرۋى بار ادام تاقسا ول مۇلدەم “ءسونىپ“ قالادى

4. الەكساندريت – قان اينالۋدى جاقسارتادى، قاندى تازارتىپ، تامىرلاردى بەكىتە تۇسەدى.

5. حالىق مەديسيناسىندا تۋرماليندەر ەندوكريندىك جۇيەگە وڭ اسەرىن بەرەدى دەگەن پىكىر قالىپتاسقان. بۇل مينەرالدىڭ ەمدىك قاسيەتى تۇسىنە بايلانىستى بولادى. جاسىل تۇستىلەرى بۇيرەك اۋرالارىن ەمدەۋگە كومەكتەسسە، ال كوك تۇستىلەرى جۇيكە جۇيەسىنىڭ شارعاعانىن باسىپ، ادامنىڭ جانىن تىنىشتاندىرادى جانە ۇيقىسىزدىقتان ارىلتادى. قارا ءتۇستى تۋرماليندەر حالىق مەديسيناسى وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا سالقىن ءتيۋدىڭ الدىن الاتىن وتە جاقسى كومەكشى بولىپ تابىلادى. كوگىلدىر ءتۇستى تۋرماليندەر كوزدىڭ كورۋىن جاقسارتادى، باس اۋرۋىن باسادى. ليتوتەراپەۆتەردىڭ ايتۋىنشا، تۋرمالين ادامنىڭ ەستە ساقتاۋ قابىلەتىن جاقسارتىپ، وعان قۋانىش پەن تىنىشتىق اسەرىن سىيلايدى.

6. حريزوبەريلل: بۇل جۇمساق تاس. اسەرى ءالسىز، نەيترالدى. بارلىق جاسىل تاستىڭ قاسيەتتەرىن قايتالايدى، ادامنىڭ ءبيوورىسىن كۇشەيتەدى. حريزوبەريلل جاي تاس ەمەس، دۇرىس قاسيەتتەرىمەن بىرگە بۇرىس قاسيەتتەرىنىڭ دە كۇشەيىپ كەتۋىنە اسەر ەتۋى مۇمكىن. سوندىقتان ونى رۋحاني ءوسۋ جولىنا تۇسكەن، تەك جاقسىلىق پيعىلدى ادامنىڭ تاققانى ءجون. بۇل تاس ادامنىڭ مىقتى قورعانىشى. ول ادامعا تۇندە ساعات 2 - 4 ارالىعىندا بولاتىن استرالدى قاباتتىڭ شابۋىلىنان، ادامداردىڭ ارام پيعىلىنان قورعايدى.

تولىق نۇسقاسىن جۇكتەۋ
سلايدىن جۇكتەۋ