اليۋميني جانە ونىڭ قوسىلىستارى

حيميا ءپانى ءمۇعالىمى باگدات جالگاسباي ۇلى

ساباقتىڭ تاقىرىبى: اليۋميني جانە ونىڭ قوسىلىستارى
سىنىبى: 10 «ا»
ساباقتىڭ ماقساتى: ا) بىلىمدىلىك: وقۋشىلاردىڭ اليۋميني جانە ونىڭ قوسىلىستارى جونىندەگى بىلىمدەرىن جۇيەلەپ، تەرەڭدەتۋ.
ءا) دامىتۋشىلىق: ءوز بەتتەرىمەن ەسەپ شىعارا بىلۋگە سونىمەن قوسا شىعارماشىلىقپەن جۇمىس ىستەۋگە جانە ءوز ءبىلىمىن تەكسەرۋگە باۋلۋ، پانگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ
ب) تاربيەلىلىك: توپپەن جۇمىس جاساي بىلۋگە، ىزدەنىمپازدىققا، جاۋاپكەرشىلىككە، ۇيىمشىلدىققا تاربيەلەۋ،.
ساباقتىڭ ءتۇرى: اشىق ساباق.
وقىتۋدىڭ ءادىسى: سىني تۇرعىسىنان ويلاۋ، تىرەك - سىزبالار.
ساباقتىڭ كورنەكىلىگى: ينتەراكتيۆتى تاقتا، بەينەروليك، سىزبانۇسقا.
ءپانارالىق بايلانىس: گەوگرافيا، بيولوگيا، فيزيكا.
ساباقتان كۇتىلەتىن ناتيجە:
ا) اليۋميني قوسىلىسىنىڭ اشىلۋ تاريحىن اجىراتا بىلەدى.
ءا) ءاليۋمينيدىڭ ءوندىرۋ تەحنولوگياسىن سيپاتتاي الادى.
ب) فيزيكالىق، حيميالىق قاسيەتتەرىن جازادى.

I. ساباقتىڭ بارىسى:
1. ۇيىمداستىرۋ كەزەڭى وقۋشىلاردىڭ ساباق باستالار الدىنداعى پسيحولوگيالىق دايىندىعى. (مەنىڭ بۇگىنگى ساباقتاعى كوڭىل - كۇيىم)
2. ساباقتىڭ ۇرانى: «ىزدەسەڭ - تاباسىڭ، تالاپتانساڭ – جەتەسىڭ، زەيىن سالساڭ – ۇعاسىڭ» دەگەن ۇرانمەن بۇگىنگى ساباعىمىزدىڭ جوسپارى قۇرىلادى. (ءتوس بەلگى رەتىندە وقۋشىلارعا تاعىپ قويۋ)

II. وتكەن تاقىرىپقا شولۋ. (بەينە سۇراق) وقۋشىلار وتكەن ساباقتاردا ءبىز حيميا اۋىلىنىڭ تۇرعىنى S - ەلەمەنتتەر اتتى ۇلكەن قاريا مەن تانىسقان بولاتىنبىز. ول كىسىنىڭ ءۇش ۇلى بار. ۇلكەن ۇلى ناتري، ەكىنشى ۇلى كالسي، جانە كەنجە ۇلى كەرمەك سۋ. وتكەن تاقىرىبىمىزدا ءبىز كەنجە ۇلى كەرمەك سۋ مەن تانىسقان بولاتىنبىز. ەندەشە سول كەرمەك سۋدى ءبىر ەسكە الىپ جىبەرەيىك. وقۋشىلارعا بەينە سۇراق قويىلادى.

نە ءبىلۋىمىز كەرەك؟ ( قىزىعۋشىلىقتى وياتۋ )
(بەس شۋماق ولەڭ جولدارىمەن)
«اليۋميني – قاناتتى مەتالى» سيپاتتالادى.
بولماسا دا ايتارلىقتاي سالماعىم
كوپ مەتالدان ارداقتىمىن الدامىن
ۇشاق بولىپ اسپانعا ۇشىپ، قالىقتاپ،
جەردىڭ ءجۇزىن، كوك اسپاندى شارلادىم.... بۇل قانداي ەلەمەنت قانەكەي كىم جاۋاپ بەرەت؟ (اليۋميني) دەمەك ءبىزدىڭ بۇگىنگى اشىق ساباعىمىز تاقىرىبى: اليۋميني جانە ونىڭ قوسىلىستارى. وقۋشىلارعا ينسەرت كەستەسىن تولتىرۋعا بەرىلەدى.

III. ا) جاڭا ساباق (جاڭا ساباق ءتۇسىندىرۋ بارىسىندا وقۋشىلارمەن رولدىك ويىن وينايمىز ياعني 4 كەيىپكەر ولار حيميك، فيزيك، بيولوگ، گەوگراف ) حيميك: اشىلۋ تاريحى

V. نە بىلەمىز؟ ماعىنانى اشۋ.

(فيزيك،، گەوگرف، بيولوگ، حيميك)
1. فيزيك. اليۋميني – كۇمىس ءتۇستى، اق، جەڭىل مەتالل، تىعىزدىعى – 2، 7 گ/سم³ بالقۋ تەمپەراتۋراسى 660، 4°س، قايناۋ تەمپەراتۋراسى 2467°س. وتە ءيىلىمدى، ودان جىڭىشكە سىم جاساۋعا جانە فولگاعا اينالدىرىپ تاپتاۋعا دا بولادى. ەلەكتر وتكىزگىشتىگى كۇمىس جانە مىستان كەيىنگى دەڭگەيدە.
2. گەوگراف. اليۋميني كەندەرىنىڭ باي قورلارى قازاقستاندا، ورالدا، حيبين تاۋلارىندا، باشكيريادا، سىبىردە كەزدەسەدى. بوكسيت – Al ₂O ₃- nH ₂O قازاقستاندا بوكسيتتەردىڭ بەلگىلى كەن ورىندارى بار. ولار قوستاناي جانە اقتوبە وبلىستارىندا ورنالاسقان. پاۆلودار اليۋميني زاۋىتىندا مەتالل كۇيىندەگى اليۋميني وندىرىلەدى.
3. بيولوگ. ەرەسەك ادام كۇنىنە ءاليۋمينيدىڭ 30 - 50 مگ قاجەت ەتەدى. كۇندەلىكتى ومىردە ونى نان ونىمدەرىنەن الامىز. شايدىڭ قۇرامىندا سۋعا قاراعاندا 20 - 200 ەسە كوپ بولادى. اليۋميني سۋدىڭ، اۋانىڭ، دارىلىك پرەپاراتتىڭ، ءيىس سۋلاردىڭ، اليۋمينيدەن جاسالعان ىدىستاردا بولادى. اليۋميني زات الماسۋعا، جۇيكە جۇيەسىنىڭ قىزمەتىنە، جاسۋشانىڭ كوبەيۋى مەن وسۋىنە كەرى اسەرىن تيگىزەدى. سونىمەن قاتار اعزاداعى كوپ مولشەرى قوزعالىس بەلسەندىلىگىنىڭ تومەندەۋىنە، ەسىنەن تانۋىنا دا اسەر ەتەدى. كەيبىر زەرتتەۋلەردە اليۋميني ميدىڭ زاقىمدانۋىنا دا اسەر ەتەدى. اليۋميني تۇزدارىنىڭ كوپ بولۋى اعزاداعى كالسيدى تومەندەتەدى، فاسفوردىڭ ادسوربسيالانۋىن ازايتادى، سۇيەكتەگى، باۋىرداعى، ميداعى ءاليۋمينيدىڭ قۇرامىن 10 - 20 ەسەگە ارتتىرادى.
4. حيميك:

IV. ساباقتى بەكىتۋ:
a) فۋتبول ويىنى: بىلە بىلسەڭىزدەر ەلىمىزدە فۋتبول ايتارلىقتاي دامىدى دەپ ايتا المايمىز. مۇمكىن ءبىزدىڭ ساباعىمىزدا فۋتبول ويىنى دامىپ كەتەر ەندەشە ويناپ كورەلىك: «مەنەن جىلدام سۇراق، سىزدەن جىلدام جاۋاپ».
1. ءاليۋمينيدىڭ جەر قىرتىسىندا الاتىن ماسسالىق ۇلەسى؟
2. ءاليۋمينيدىڭ توتىعۋ دارەجەسى؟
3. بوكسيتتىڭ حيميالىق فورمۋلاسى؟
4. ەلەكتروليز ادىسىمەن ءاليۋمينيدى الاتىن ونەركاسىپ ورنى؟
5. ماگناليدى قايدا قولدانادى؟
6. AL + Si قۇيمالارىنىڭ اتالۋى؟
ءا) سايكەستىكتى تاپ:
ب ) كىم جىلدام؟( توپتىق جۇمىس:)
1 - توپ. 1 مول اليۋميني جانعاندا نەشە مول اليۋميني وكسيدى ءتۇزىلدى؟
2 - توپ. Na ₃AlF ₆– كريوليتتىڭ قۇرامىنداعى ءاليۋمينيدىڭ ماسسالىق ۇلەسىن تاپ؟
3 - توپ. 15گ اليۋميني سۋمەن ارەكەتتەسكەندە قانشا گرام اليۋميني گيدروكسيدى ءتۇزىلدى؟

VI. ساباقتى قورىتىندىلاۋ.
«قايدا قاراساق تا، قايدا كوز جىبەرسەك تە كورەتىنىمىز حيميا عاجايىپتارى» دەپ لومونوسوۆ ايتقانداي، 10 كلاسس وقۋشىلارىنا الداعى حيميا كۋرسىندا كەزدەسەتىن قىزىقتارىنا ساتتىلىك تىلەيمىن. بۇگىنگى ساباعىمىزدى اياقتاي وتىرىپ ينسەرت كەستەسىن تولتىرايىق.

VII. باعالاۋ.
ساباققا قاتىسىمىنا قاراي باعالاۋ

VIII. ۇيگە تاپسىرما
«حيميا 10 سىنىپ» وقۋلىعى
(ن. نۇراحمەتوۆ، ك. سارمانوۆا، ك. جەكسەمبينا، ن. زاگرانيچنايا، ءا. تەمىربولاتوۆا)
§ 38، 1 - 5 سۇراق
رەاكسيا تەندەۋىن جۇزەگە اسىر:
Al ₂O ₃→ (وكسيدتىن نەگىزگى قاسيەتىن سيپاتتايتىن رەاكسيا)
Al→AlBr₃→Al(OH) ₃→Al(NO ₃) ₃
Al ₂O ₃→ (وكسيدتىن قىشقىلدىق قاسيەتىن سيپاتتايتىن رەاكسيا )

VII. قوسىمشا
1. اليۋميني قوسىلىستاردا نەشە ۆالەنتتى؟
ا) 2؛ ءا) 3؛ ب) 4؛ ۆ) 5
2. اليۋمينيمەن بارلىعى ارەكەتتەسەتىن زاتتار توبى:
ا) HNO3، Nاسl، KOH
ءا) H ₂و، سuسl2¸NاOH
ب) Hسl، SO2¸KOH
3. قازاقستاندا اليۋميني زاۋىتى قاي جىلدان
باستاپ جۇمىس جاسايدى؟
ا) 2000؛ ءا) 1998؛ ب) 2007؛ ۆ) 1992
4. ءاليۋمينيدى ونەركاسىپتە الۋ ءادىسى:
ا) بوكسيتتەردەن ەلەكتروحيميالىق ادىسپەن
ءا) اليۋميني تۇزدارىنىڭ ەرىتىندىسىن بەيتاراپتاۋ
ب) Al ₂O ₃ سۋتەگىمەن توتىقسىزداندىرۋ
5. اليۋمينوتەرميا ادىسىمەن الۋعا بولاتىن مەتالدار توبى:
ا) Nا¸Mn¸Al
ءا) Ni¸Cr¸Zn
ب) Cu¸Nا¸سr
1 - ءا، 2 - ءا، 3 - ب، 4 - ا، 5 - ءا

تولىق نۇسقاسىن جۇكتەۋ