ازيا، ەۋروپا جانە سولتۇستىك امەريكانىڭ جوعارى لاۋازىمدى ديپلوماتتارى بەيسەنبى كۇنى مانيلادا قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنە ارنالعان اسەان ايماقتىق فورۋمىنا جينالدى. مينيسترلەر تاياۋ شىعىستاعى جاڭا ءارى كۇشەيىپ كەلە جاتقان قاقتىعىستاردان كەيىن بەيبىت شەشىمگە شاقىرۋ جاسايدى دەپ كۇتىلۋدە، دەپ حابارلايدى infohub.kz سايتى.
پلەنارلىق وتىرىستا يرانداعى سوعىس پەن ورمۋز بۇعازىنىڭ بلوكاداسى تالقىلاۋدىڭ نەگىزگى تاقىرىبى بولۋى مۇمكىن. وعان اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى ماركو رۋبيو، رەسەي سىرتقى ىستەر ءمينيسترى سەرگەي لاۆروۆ، ەۋروپالىق وداقتىڭ سىرتقى ساياسات جونىندەگى باسشىسى كايا كاللاس، سونداي-اق جۇڭگو، اۆستراليا، ءۇندىستان، جاپونيا، ۇلىبريتانيا جانە باسقا ەلدەردىڭ جوعارى لاۋازىمدى وكىلدەرى قاتىسادى.
11 مۇشەلى وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرى قاۋىمداستىعى ۇيىمداستىرعان جيىندا سوعىس باستى تاقىرىپ بولدى. بۇل ايماقتىڭ جيىنتىق جالپى ىشكى ءونىمى شامامەن 3،8 تريلليون دوللاردى قۇرايدى جانە ول تاياۋ شىعىس مۇنايىنا قاتتى تاۋەلدى، سوندىقتان قاقتىعىستىڭ سالدارىنا ەرەكشە ۇشىرادى، بۇل بۇكىل الەمدە ينفلياسيانى كۇشەيتتى.
«الەم تولقۋلار مەن وزگەرىستەردىڭ جاڭا كەزەڭىنە ەندى»، — دەدى جۇڭگو سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى حۋا چۋنين بەيسەنبى كۇنى اسەان، جاپونيا، وڭتۇستىك كورەيا جانە جۇڭگو اراسىنداعى فورۋمنىڭ اشىلۋ سوزىندە. «تاياۋ شىعىستاعى جاعداي ەنەرگەتيكا جانە ازىق-ت ۇلىك جەتكىزۋ تىزبەكتەرىنە تارادى، قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىق بۇزىلدى... بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ قاجەتتىلىگى ودان ءارى وزەكتى بولدى»، — دەدى ول.
تاياۋ شىعىستاعى اتىستى توقتاتۋ كەلىسىمى بۇزىلعانىنا 12 كۇن ءوتتى، ال اقش اسكەرى بەيسەنبىدە قاتارىنان 12ء-شى ءتۇن شابۋىلدار جاسادى. يران جاقتاستارى حۋسيتتەر ورمۋز بۇعازىمەن قاتار قىزىل تەڭىزدە الەمدىك مۇناي جەتكىزىلىمىنە ەكىنشى بوگەت ءقاۋپىن تۋدىراتىن بلوكادا اياسىندا ەكى ساۋد مۇناي تانكەرىنە سوققى بەرگەنىن مالىمدەدى.
رۋبيو سارسەنبىدە اقش ديپلوماتيالىق شەشىم قالايتىنىن، ءبىراق تەھران سەرىكتەستىككە بارماي جاتقانىن ايتتى. «قازىرگى پروبلەمامىز — ولار كەلىسسوزدەرگە شىنىمەن كىرىسپەيدى»، — دەدى ول اسەان مينيسترلەرىنە.
رۋبيو بەيسەنبىدە رەسەيدىڭ لاۆروۆىمەن كەزدەسۋى جوسپارلانعان جانە ۋكرايناداعى سوعىستى تالقىلايتىنىن، ۆاشينگتون ونى اياقتاۋدا سىندارلى ءرول اتقارعىسى كەلەتىنىن ايتتى.
مانيلاداعى كەلىسسوزدەردىڭ تاعى ءبىر نەگىزگى نۇكتەسى — وڭتۇستىك جۇڭگو تەڭىزى جانە بەيجىڭ مەن اقش-تىڭ وداقتاسى فيليپپين اراسىنداعى ۇزاققا سوزىلعان شيەلەنىس. ۆاشينگتون ءوز كەمەلەرىنە شابۋىل جاسالعان جاعدايدا ءفيليپپيندى قورعاۋعا شارتتىق مىندەتتەمە العان.
جۇڭگو جاعالاۋ كۇزەتى جىلدار بويى كەڭىنەن جانە ماتەريكتەن الىس جەرلەردە ورنالاستىرىلعان، دۇيسەنبىدە مانيلانىڭ ەكسكليۋزيۆتى ەكونوميكالىق ايماعىنداعى داۋلى ريف ماڭىندا فيليپپين اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ قىزمەتكەرلەرىمەن قىسقا قاقتىعىسقا ءتۇستى. بۇل ەكى ەلدىڭ دە ءبىر-بىرىنىڭ ەلشىلەرىن شاقىرتۋىنا سەبەپ بولدى.
بەيجىڭ ءوز كارتالارىنداعى سىزىق ارقىلى وڭتۇستىك جۇڭگو تەڭىزىنىڭ بارلىق دەرلىك بولىگىنە ەگەمەندىك تالاپ ەتەدى، بۇل سىزىق برۋنەي، يندونەزيا، مالايزيا، فيليپپين جانە ۆەتنامنىڭ ەكسكليۋزيۆتى ەكونوميكالىق ايماقتارىنىڭ بولىكتەرىن قامتيدى. جۇڭگو بۇل تالاپتاردىڭ حالىقارالىق قۇقىققا نەگىزى جوق دەپ ايتىلعان 2016 جىلعى تورەلىك شەشىمدى تانىمايدى.
قىتايدىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ۆان ي سارسەنبىدە اسەان ارىپتەستەرىمەن كەزدەسۋدە وڭتۇستىك جۇڭگو تەڭىزىن «ءبىزدىڭ ورتاق ءۇيىمىز» دەپ سيپاتتاپ، ىنتىماقتاستىق پەن دوستىق باستى جەلى بولۋى كەرەك دەدى. «ايماق ەلدەرى شەتەلدىك كۇشتەردىڭ ارانداتۋىنا قارسى تۇرۋى، جەكەلەگەن ەلدەردىڭ تەڭىزدى پايدالانىپ الاڭداتۋىنا قارسى بولۋى جانە وڭتۇستىك جۇڭگو تەڭىزىندە بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ جەتەكشىلىگىن ءوز قولدارىنا نىق ۇستاۋى كەرەك»، — دەدى ول رەسمي مالىمدەمەگە سايكەس.