اقش پەن يران اراسىنداعى قاقتىعىس ورمۋز بۇعازىنداعى اسكەري ۇستەمدىك ءۇشىن كۇشەيىپ، ەكى جاق تا ءبىر-بىرىنىڭ ازاماتتىق ينفراقۇرىلىمىن اتقىلاۋدا. حالىقارالىق گۋمانيتارلىق قۇقىق ازاماتتىق نىسانداردى نىساناعا الۋعا تىيىم سالادى، ءبىراق سوعىسۋشى تاراپتار بۇل ەرەجەلەردى بۇزىپ وتىر، دەپ حابارلايدى infohub.kz سايتى.
اقش وڭتۇستىك يراندى، سوڭعى كۇندەرى ەلدىڭ باسقا دا ايماقتارىن اتقىلاۋدا. تەگەران جاۋاپ رەتىندە پارسى شىعاناعى مەن يوردانياداعى اقش اسكەري بازالارىنا سوققى بەردى. ەكى تاراپتىڭ وقتارى ازاماتتىق ينفراقۇرىلىمعا دا ءتيدى، بۇل حالىقارالىق قۇقىقتىڭ بۇزىلۋىنا قاتىستى سۇراقتار تۋعىزۋدا. اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ Fox News ارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا «ءبىز ولاردىڭ بارلىق ەلەكتر ستانسيالارىن، بارلىق كوپىرلەرىن قيراتامىز» دەپ قورقىتتى.
يران بيلىگىنىڭ مالىمەتىنشە، 15 شىلدەدەن بەرى سوعىس قيمىلدارىنىڭ قايتا باستالۋىنان كەمىندە 50 ادام قازا تاۋىپ، 500-دەن استام ادام جارالاندى. وڭتۇستىك جانە سولتۇستىك-باتىس يرانداعى ونداعان نىسان، ونىڭ ىشىندە اسكەري كوماندالىق ورتالىقتار، تەمىرجول ۆوكزالدارى جانە اۋەجايلار اتقىلاندى. يران يسلام رەۆوليۋسيالىق ساقشىلار كورپۋسى (يرسك) كورشىلەس پارسى شىعاناعى ەلدەرىندەگى اقش اسكەري اكتيۆتەرىنە سوققى بەرىپ، كەمىندە ەكى امەريكان اسكەري قىزمەتكەرىنىڭ ولىمىنە سەبەپ بولدى.
بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس حاتشىسىنىڭ وكىلى جۇما كۇنى «ازاماتتىق ينفراقۇرىلىمعا جاسالعان شابۋىلدارعا ەرەكشە الاڭداۋشىلىق بىلدىرەمىز، مۇنداي شابۋىلدار قولايسىز» دەدى.
قۇقىق قانداي نورمالاردى بەلگىلەيدى؟
1949 جىلعى جەنەۆا كونۆەنسيالارى جانە وعان 1977 جىلعى قوسىمشا حاتتامالار قاقتىعىس كەزىندە ازاماتتىق ينفراقۇرىلىمعا نەمەسە «نىساندارعا» قارۋلى شابۋىلدار جاساۋعا نەمەسە ءوش الۋ شارالارىنا تىيىم سالادى. ازاماتتىق ينفراقۇرىلىمعا «اسكەري ماقساتتارعا جاتپايتىن بارلىق نىساندار» كىرەدى، مىسالى، عيباداتحانالار، تۇرعىن ۇيلەر، مەكتەپتەر، جولدار، كوپىرلەر، تەمىرجولدار، اۋەجايلار، ەلەكتر ستانسيالارى، كارىز جۇيەلەرى، اۋرۋحانالار، تەلەفون جانە ينتەرنەت جۇيەلەرى. سونداي-اق اۋىز سۋ قوندىرعىلارى، سۋارۋ جۇيەلەرى، ازىق-ت ۇلىك، داقىلدار، مال، سونداي-اق بوگەتتەر، دامبالار جانە اتوم ەلەكتر ستانسيالارىن نىساناعا الۋعا بولمايدى. ەگەر نىساننىڭ اسكەري نەمەسە ازاماتتىق ماقساتتا قولدانىلاتىنىنا كۇمان بولسا، تاراپتار ونى ازاماتتىق دەپ ەسەپتەۋى كەرەك.
ازاماتتىق ينفراقۇرىلىمدى نىساناعا الۋعا بولا ما؟
ءيا، ناقتى جانە مۇقيات انىقتالعان جاعدايلاردا. ازاماتتىق ينفراقۇرىلىم زاڭدى نىساناعا اينالادى، ەگەر ونىڭ شابۋىل كەزىندە اسكەري ماقساتتار ءۇشىن پايدالانىلعانى جانە ونى جويۋ ناقتى اسكەري ارتىقشىلىق بەرەتىنى دالەلدەنسە. دەگەنمەن، شابۋىلدار ازاماتتىق ينفراقۇرىلىمعا قاتىستى «اسكەري ارتىقشىلىققا پروپورسيونالدى» بولۋى كەرەك. ازاماتتىق نىساندارعا كۇدىكتى شابۋىلدار، ەگەر ازاماتتار ءۇشىن ءقاۋىپ (ءولىم، جاراقات، ازاماتتىق ءومىردىڭ دۇرىس جۇمىس ىستەۋى) اسكەري پايدادان اسىپ كەتسە، تىيىم سالىنادى. «نەگىزگى بولجام – ينفراقۇرىلىم ازاماتتىق بولىپ تابىلادى جانە ول جاۋدىڭ قولدانۋى نەمەسە بولاشاقتا قولدانۋى ارقىلى اسكەري ماقساتقا اينالعانعا دەيىن قورعالادى»، – دەيدى بەلفاست كورولەۆا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇقىق پروفەسسورى ليۋك موففەتت.
اقش يراننىڭ قاي جەرلەرىن اتقىلادى؟
يراندىق ب ا ق پەن شەنەۋنىكتەر اقش-تىڭ ازاماتتىق ينفراقۇرىلىمعا بىرنەشە سوققىسى تۋرالى حابارلادى، اسىرەسە ورمۋز بۇعازىنا جاقىن وڭتۇستىك جاعالاۋ ايماقتارىندا. اقش تەك «اسكەري لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمدى» نىساناعا العانىن مالىمدەيدى.
جول جانە كوپىر جەلىلەرى:
- بەندەر-ابباس قالاسىندا كاحۋرەستان كوپىرى جانە تەمىرجول وبەكتىسى اتقىلاندى. كوپىر بەندەر-ابباستى باسقا قالالارمەن بايلانىستىرادى. سوققىلار كەزىندە بىرنەشە ادام قازا تاۋىپ، ءبىر كولىك قۇلادى.
- حورموزگان پروۆينسياسىندا بەندەر-حامير اۋدانىندا التى كوپىر قيراپ، بەندەر-ابباسقا قاتىناستى قيىنداتتى.
- گولەستان پروۆينسياسىنداعى اق-تاكە-حان تەمىرجول كوپىرى دە اتقىلاندى. بۇل كوپىر يراندى قىتايمەن، رەسەيمەن، تۇرىكمەنستانمەن جانە قازاقستانمەن بايلانىستىرادى.
- تەگەران مەن مەشحەد اراسىنداعى تەمىرجول جەلىلەرى دە سوققىعا ۇشىرادى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرى:
- احۆازداعى شاھيد باعاي اۋرۋحاناسى اتقىلانىپ، جارامسىز بولىپ، 200-دەن استام پاسيەنت ەۆاكۋاسيالاندى.
سۋ جانە ازىق-ت ۇلىك وبەكتىلەرى:
- مۋسياندا بوتەلكەلەنگەن سۋ زاۋىتى اتقىلاندى.
- بونجي اۋىلىنداعى تۇزسىزداندىرۋ زاۋىتى سوققىعا ۇشىراپ، 10 000 ادام سۋسىز قالدى.
- حۋزەستان پروۆينسياسىندا بيداي قويمالارى اتقىلاندى.
- سيريك اۋدانىنداعى سۋ تۇزسىزداندىرۋ زاۋىتى دا بۇزىلدى.
اۋەجايلار مەن تەڭىز پورتتارى:
- يرانشاھر قالاسىنىڭ اۋەجايىنا شابۋىل جاسالىپ، ءبىر ادام جارالاندى، ەلەكتر جابدىعى مەن جانارماي باكى زاقىمدالدى.
- سەمنان اۋەجايىنىڭ بولىكتەرى ازداپ زاقىمداندى.
- توحيد-جام اۋەجايىنا شابۋىل جاسالدى.
- سيريك اۋدانىندا بالىق اۋلاۋ جانە كوممەرسيالىق ايلاقتار اتقىلانىپ، بىرنەشە ادام قازا تاپتى.
- بەندەر-ابباستا دا ايلاقتار اتقىلاندى.
- كيش كوممەرسيالىق پورتى زاقىمداندى.
- اسالۋە اۋدانىندا بالىق اۋلاۋ ايلاعى ورتەندى.
بايلانىس مۇنارالارى:
- بەندەر-ابباستا ءبىر بايلانىس مۇناراسى، كەشم ارالىندا تاعى بىرەۋى اتقىلاندى.
تۇرعىن اۋداندار، كارىز جۇيەلەرى جانە اكىمشىلىك عيماراتتار:
- بەندەر-ابباستاعى تۇرعىن ۇيلەر اتقىلاندى.
- حاجيابادتاعى قورشاعان ورتانى قورعاۋ ستانسياسى مەن كيشتەگى ىزدەۋ-قۇتقارۋ ستانسياسى زاقىمداندى.
- بەندەر-ابباستاعى اعىندى سۋ تازارتۋ قوندىرعىسى (قۇس باعىندا) سوققىعا ۇشىرادى.
اتوم ەلەكتر ستانسيالارى:
- بۋشەر اتوم ەلەكتر ستانسياسى قاتتى زاقىمدالدى، ءبىراق ءالى جۇمىس ىستەيدى.
- دارحوۆين اتوم وبەكتىسى دە اتقىلاندى.
يراننىڭ سوققىلارى قايدا ءتيدى؟
يران كۋۆەيت، ومان، يوردانيا جانە كاتارداعى اقش اسكەري بازالارىن، سونداي-اق ازاماتتىق ينفراقۇرىلىمدى نىساناعا الدى. يرسك تەك اقش اسكەري اكتيۆتەرىن نىساناعا الاتىنىن ايتادى. كۋۆەيتتەگى ەلەكتر ستانسياسى مەن سۋ تۇزسىزداندىرۋ زاۋىتى قايتا-قايتا اتقىلانىپ، ءىرى ورتتەر مەن ەلەكتر جەلىسىنىڭ تۇراقسىزدىعىنا اكەلدى. كاتاردا ءبىر بالا قۇلاعان قوقىستاردان جارالاندى. ورمۋز بۇعازىنداعى بىرنەشە كوممەرسيالىق تانكەرلەر مەن كەمەلەر، يران رۇقسات ەتپەگەن باعىتتاردى پايدالانعاندىقتان، سوققىعا ۇشىرادى.