رەسەي جوعارى ۋىتتى گەپتيلدى پايدالاناتىن «پروتون-م» زىمىران-تاسىعىشتارىن «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىنان ۇشىرۋدى جالعاستىرادى. الايدا قازاقستان ەكولوگيالىق تاۋەكەلدەر ءۇشىن قوسىمشا تولەم المايدى. بۇل تۋرالى «كۋرسيۆتىڭ» ساۋالىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاساندى ينتەللەكت جانە سيفرلىق دامۋ مينيسترلىگى حابارلادى، دەپ جازادى infohub.kz.
ۆەدومستۆونىڭ دەرەگىنشە، 2026 جىلى «بايقوڭىردان» «پروتون-م» زىمىران-تاسىعىشى تەك ءبىر رەت — 12 اقپاندا ۇشىرىلدى. جىل سوڭىنا دەيىن باسقا ۇشىرۋ جوسپارلانباعان. وسىلايشا، بۇرىن كەلىسىلگەن 10 زىمىران جوسپارىنان «روسكوسموسكە» تاعى توعىز ۇشىرۋ قالدى.
مينيسترلىك قازاقستان رەسەيدەن تابيعاتقا جانە جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا كەلتىرىلۋى مۇمكىن زيان ءۇشىن قوسىمشا تولەم تالاپ ەتپەيتىنىن اتاپ ءوتتى. سەبەبى سوڭعى 10 جىلدا «پروتون» ۇشىرۋلارىنىڭ سانى ايتارلىقتاي ازايعان جانە بۇرىن كەلىسىلگەن شەكتەن اسپاعان.
«ءىس جۇزىندە ءسوز قالعان «پروتون» زىمىراندارىن ۇشىرۋ مەرزىمدەرىن ۇزارتۋ تۋرالى بولىپ وتىر (تاراپتار بۇرىن كەلىسكەن ۇشىرۋ سانى شەڭبەرىندە)»، — دەدى مينيسترلىكتە.
«بايقوڭىردى» بىرلەسىپ پايدالانۋ شارتىمەن ۇشىرۋلاردى ۇزارتۋ تۋرالى شەشىمدى تاراپتار 2025 جىلى ۇكىمەتارالىق كوميسسيا وتىرىسىندا رەسمي تۇردە قابىلداعان.
«پروتون-م» — 1961–1967 جىلدارى جاسالعان اۋىر كلاستى زىمىران-تاسىعىش. وتىن رەتىندە قورشاعان ورتاعا جانە ادام دەنساۋلىعىنا ءقاۋىپتى جوعارى ۋىتتى گەپتيل پايدالانىلادى.
ۇشىرۋ تاريحىندا زىمىرانمەن بىرنەشە ءىرى اپات بولدى: 1991 جىلدان بەرى 13 توتەنشە جاعداي تىركەلگەن. 1999 جىلى «پروتون» قاراعاندى وبلىسىندا ەكى رەت قۇلادى. ءبىرىنشى اپاتتا سىنىق تۇرعىن ءۇي اۋماعىنا ءتۇسىپ، وتىننىڭ توگىلۋىنەن ءورت شىقتى، ەكىنشىسىندە قالدىقتار از قونىستانعان جەرگە قۇلادى.
2007 جىلى «پروتون-م» جەزقازعاننان 40 كم جەردە قۇلادى. سول كۇنى قالادا قازاقستاننىڭ ەكس-پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ بولعان. سالدارلار تەز جويىلعانىنا قاراماستان، قازاقستان رەسەيدەن 60،7 ملن دوللار وتەماقى تالاپ ەتتى، الايدا كەيىن سوما 24 ەسەگە قىسقارىپ، 2،5 ملن دوللارعا ءتۇستى.
2013–2015 جىلدارى زىمىراندارمەن ءبىرقاتار اپات بولدى. ءبىر قۇلاۋ كەزىندە «پروتون-م» بورتتا 600 توننا ۋلى وتىنمەن ستارت كەشەنىنەن نەبارى 2،5 كم جەردە جارىلدى.
اسا ۋىتتى زىمىرانداردى پايدالانۋ جىلدارىندا قازاقستان ولاردى تولىق تىيىم سالۋعا بىرنەشە رەت ارەكەتتەندى. الايدا ءىرى توتەنشە جاعدايلاردان كەيىن دە كەشەندى جالداۋ شارتتارىن قايتا قاراۋعا نەمەسە قارجىلىق پارامەترلەردى وزگەرتۋگە قول جەتكىزىلمەدى. بالاما رەتىندە رەسەيلىك تاراپ «پروتون-م»ء-دى ەكولوگيالىق تازا «انگاراعا» اۋىستىرۋدى ۇسىنعان، ءبىراق 2024 جىلدىڭ ساۋىرىندە رەسەي قازاقستانعا زىمىران-تاسىعىشتى 2025 جىلدان كەيىن دە ۇشىرۋدى جالعاستىرۋدى ۇسىندى.
2024 جىلى ماجىلىسمەن ايدوس سارىم قازاقستان «بايقوڭىردان» ۇشىرۋلاردان، ونىڭ ىشىندە ۋىتتى «پروتونداردى» ۇشىرۋدان باس تارتپايتىنىن مالىمدەدى. سەبەبى عارىش ايلاعى كەشەنگە مىڭداعان قازاقستاندىقتار جۇمىلدىرىلعان قالانىڭ جۇمىسى مەن الەۋمەتتىك تۇراقتىلىعىن كەپىلدەندىرەدى. سونىمەن قاتار الاڭدى ساقتاۋ ەلگە كەروسين وتىنىنداعى «بايتەرەك» باعدارلاماسى سياقتى ەكولوگيالىق تازا جوبالاردى دامىتۋعا جانە ۇشىرۋلاردىڭ جالپى ارزانداۋى اياسىندا الەمدىك عارىش سالاسىنداعى ورنىن ۇستاپ تۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.