وڭتۇستىك قازاقستان وبىلىسى
شاردارا اۋدانى
№ 16 كوللەدج
ورىنداعان: تۇ-43 توپ ستۋدەنتى مامبەت ۇلبوسىن تالعات قىزى
جەتەكشىسى: ايتەنوۆا نۇرگۋل ىدىرىس قىزى
گالوگەندەرمەن قوسىلىستارى
بەريللي تىكەلەي گالوگەندەرمەن قوسىلادى: فتورمەن بولمە تەمپەراتۋراسىندا، حلورمەن، بروم جانە يودپەن قىزدىرعاندا. بەريللي فتوريدى جانە حلوريدى ونىڭ ماڭىزدى قوسىلىستارى، بەريللي كەندەرىن وڭدەگەندە قولدانىلادى.
ۆەع2 - بەريللي فتوريدى ءتۇسسىز، شىنى تارىزدەس زات، 577 + 100س تەمپەراتۋرادا بالقيدى. 800°س-دا بەريللي فتوريدى قوزعالمالى سۇيىقتىققا اينالادى، ول وسى تەمپەراتۋرادا بۋلانا باستايدى.
ۆەع2ء-نىڭ قانىققان بۋ قىسىمى جۇمىس اۆتورلارىنىڭ مالىمەتى بويىنشا 846ك-دا 1،76210-3مم سىناپ باعاناسىمەن، 949،5ك-دا 6،18410-2مم سىناپ باعاناسى بويىنشا جەتەدى. ماگني فتوريدىنەن ايىرماشىلىعى بەريللي فتوءريدى سۋدا جاقسى ەريدى. بەريلليدىڭ جاي جانە قوس فتوريدتەرىنىڭ ەرىتىندىلەرى تولىعىمەن زەرتتەلگەن.
ي.ۆ.تانانايەۆ جانە ە.ن.دەيچمان ۆەع2 ەرىتىندىسىن فيزيكا-حيميالىق اناليز ادىسىمەن زەرتتەي وتىرىپ مىناداي قورىتىندى جاسادى. ۆەع2 — نع - ن2و جۇيەسىندە بەريللي كومپلەكستى يون تۇزەدى، مۇندا ەڭ تۇراقتىراعى ۆەع+ يونى، ونىڭ تۇراقسىزدىق كونستانتاسى 5∙10-5. وسىعان ۇقساس قورىتىندىلار بەريلليدىڭ ءفتوريدتى كومپلەكستەرىن كولوريمەترلىك اناليز ادىسىمەن زەرتتەۋ كەزىندە دە الىنعان.
LiF-BeF2 جۇيەسىندە ليتي ءفتوريدى مەن بەريللي ءفتوريدىنىڭ ءتۇرلى قاتىناستارىمەن ەرەكشەلەنەتىن جانە سونىمەن بىرگە بالقۋ تەمپەراتۋرالارىندا ەداۋىر ايىرماشىلىق بولاتىن قوس فتوريدتەر، مىسالى: 2LiFBeF2 (نەمەسە Li2BeF4) جانە LiF2BeF4 (نەمەسە LiBe2F5) تۇزىلەتىنى انىقتالعان. BeF2 ءاليۋمينيدىڭ سايكەس قوسىلىستارىنان ايىرماشىلىعى كالي جانە ناتري فتوريدتەرىمەن سۋدا ەريتىن كومپلەكستى قوسىلىستار (Na، K)2BeF4 جانە (Na، K)BeF3 بەرەدى. وسىعان بايلانىستى بەريللي ءفتوريدىنىڭ كومپلەكستەرى بەريلليدى اليۋمينيدەن بولۋدە پراكتيكالىق ماڭىزى وتە زور.
كومپلەكستى فتوريد (NH4)2BeF4 قىزدىرعاندا ۆەع2 بولە وتىرىپ ىدىرايدى. وسى پروسەستى تومەنگى تەمپەراتۋرادا تەرموگراۆيمەترلىك ادىسپەن زەرتتەگەندە، ىدىراۋ پروسەسى ءۇش ساتىمەن وتەتىنى انىقتالادى:
(NH4)2BeF4 → NH4BeF3 → NH4Be2F5 →BeF2
ۆەسl2 ءتۇسسىز كريستالدار، ىلعالتارتقىش، سۋدا جاقسى ەريدى، بالقۋ تەمپەراتۋراسى 405، قايناۋ تەمپەراتۋراسى 487°س. تومەندە ۆەس12ء-نىڭ ءار ءتۇرلى تەمپەراتۋراداعى سەرپىمدىلىگى شامالارى كورسەتىلگەن. سۋرەتتە وسى تاۋەلدىلىك گرافيكالىق تۇردە كورسەتىلگەن.
ۆەسl2 بۋى سەرپىمدىلىگىنىڭ تەمپەراتۋرادان تاۋەلدىلىگى
|
تەمپەراتۋرا، 0س |
291 |
328 |
365 |
395 |
411 |
435 |
461 |
|
بۋدىڭ سەرپىمدىلىگى، مم.رت،ست |
1 |
5 |
20 |
60 |
100 |
200 |
400 |
سۋرەتتەن ۆەسl2 — بۋىنىڭ سەرپىمدىلىگى ونىڭ بالقۋ تەمپەراتۋراسىنا دەيىن بايقالادى جانە جوعارى تەمپەراتۋرادا تەز وسە باستايدى. ۆەس12ء-نى وڭاي ايداۋ مۇمكىنشىلىگى ءۇشىن پراكتيكادا كەڭىنەن قولدانادى.
سۋسىز ۆەسl2ء-نى گاز ءتارىزدى حلورمەن بەريللي وكسيدىن كومىرتەك قاتىسىندا 700°س-دا ارەكەتتەستىرۋ ارقىلى الادى:
ۆەو + س + سl → ۆەس12 + سو
ءبىراق باسقا دا حلورلاۋشى سەگمەنتتەر — فوسگەن، ءتورتحلورلى كومىرتەك قولدانۋعا دا بولادى.
ۆەسl2 سۋدا جاقسى ەريدى جانە سۋلى ەرىتىندىدەن ءتورت مولەكۋلاسىمەن كريستاللوگيدرات ۆەس12-4ن2و تۇرىندە كريستالدانادى، قىزدىرعاندا بۇل تۇز بەريللي حلوروكسيدىنە (نەگىزگى تۇز) اينالادى، ول سۋدا وتە قيىن ەريدى.
قۇرامىندا كالي جانە ليتي ءحلوريدى جانە 10% بەريللي ءحلوريدى بار بالقىمانى ەلەكتروليزدەگەندە (ەلەكترودتار - بەريللي مەن موليبدەن) موليبدەندى ەلەكترودتىڭ پوتەنسيالى ۋاقىتقا بايلانىستى وزگەرۋى بايقالدى.
بۇل جاعداي ۆە2+/ۆە توتىعۋ-توتىقسىزدانۋ جۇيەسىندەگى ۆە+ يوندارىنىڭ پايدا بولۋىنا بايلانىستى. ۆە+ۆە2+ ↔ ۆە+ رەاكسياسى قايتىمدى جانە بالقىمانىڭ تەمپەراتۋراسىن تومەندەتكەندە نەمەسە ۆە2+ يوندارىنا بايلانىستىراتىن فتور يوندارىن قوسقاندا سول جاققا ىعىسادى. وسىنداي جاعدايدا بەريلليدىڭ ءبىر ۆالەنتتى بولاتىنى دالەلدەندى دەپ ەسەپتەۋگە بولادى، ءبىراق تەك جوعارى تەمپەراتۋرادا.
كومىرتەكپەن قوسىلىستارى
بەريلليدىڭ ەكى كاربيدى بەلگىلى — ۆە2س جانە ۆەس2. ءبىرىنشىسى ەلەكترلىك پەشتە بەريللي وكسيدىن قىزدىرعاندا الىنادى، سۋمەن مەتان بولە وتىرىپ ىدىرايتىن قىزىل ءتۇستى زات. ۆەس2ء-نى 450°س-تا مەتالدىق بەريلليدى اسەتيلەنمەن ارەكەتتەستىرىپ الادى.
كۇكىرتپەن قوسىلىستارى
بەريللي تۇزدارىنىڭ ەرىتىندىسىنە كۇكىرتسۋتەك جىبەرگەندە تۇنبا بولىنبەيدى، سەبەبى بەريللي ءسۋلفيدى سۋمەن بىرگە جۇرە المايدى. ول سۋمەن كۇكىرتسۋتەك بولە وتىرىپ ىدىرايدى:
BeS + 2H2O → Be(OH)2 + H2S
بەريلي ءسۋلفيدىن قۇرعاق كۇيدە بەريللي ۇنتاعىن كۇكىرت بۋىمەن ارەكەتتەستىرگەندە الىنادى. ءىلعالدى اۋادا سۋلفيد ىدىرايدى، قىزدىرعاندا SO2 بولە وتىرىپ توتىعادى.
ازوتپەن، فوسفورمەن جانە بورمەن قوسىلىستارى
مەتالدىق بەريللي 700-1400°س-دا ازوتپەن 2200° بالقيتىن جانە وتە قاتتى Be3N2 نيتريد تۇزەدى. نيتريد باسقا دا ءتۇرلى ادىستەرمەن دە، مىسالى، مەتالدىق ۇنتاق بەريلليدى 1000°س-دا اممياكپەن ارەكەتتەستىرگەندە نەمەسە 1250°س-تا بەريللي كاربيدىن ازوتپەن ارەكەتتەستىرگەندە الۋ مۇمكىن. بەريللي نيتريدى مينەرالدى قىشقىلدارمەن اممياك بولە وتىرىپ ىدىرايدى.
فوسفورمەن بەريللي ءبىر قوسىلىس فوسسفيد ۆە3ر2 تۇزەدى، ونى مەتالدىق بەريللي ۇنتاعىن فوسفور بۋىمەن ارەكەتتەستىرىپ الادى.
بورمەن بەريللي بىرنەشە قوسىلىستار تۇزەدى — ۆە5ۆ، Bە2B، BەB2، ۆيەۆ6. بوريدتەر 1160-تان 2000°س-عا دەيىنگى تەمپەراتۋرا ارالىعىندا بالقيدى جانە وتە جوعارى ەلەكتركەدەرگىسىنە يە.
وسى بارلىق قيىن بالقيتىن بەريللي قوسىلىستارى قازىرگى كەزدە جان-جاقتى زەرتتەلۋ ۇستىندە.
ادەبيەتتەر ءتىزىمى:
1. فەرسمان ا.ە. رەدكيە مەتاللى. 1932، № 4-5.
2. ساجين ن.پ.، مەەرسون گ.ا. رەدكيە ەلەمەنتى ۆ نوۆوي تەحنيكە // حيم. ناۋكا ي پروم.، 1956. ت.ءى، № 5.
3. مەەرسون گ.ا. ي زەليكمان ا.ن. مەتاللۋرگيا رەدكيح مەتاللوۆ. مەتياللۋرگيزدات، 1954.
4. زەليكمان ا.ن.، سامسونوۆ گ.ۆ.، كرەين و.ە. مەتاللۋرگيا رەدكيح مەتاللوۆ. مەتاللۋرگيزدات، 1954.
5. ترونوۆ ۆ.گ. ككلاد رۋسسكيح ۋچەنىح ۆ حيميۋ رەدكيح ەلەمەنتوۆ. يزد. زنانيە، 1952.
6. ۆينوگرادوۆ ا.پ. گەوحيميا رەدكيح ي راسسەياننىح حيميچەسكيح ەلەمەنتوۆ ۆ پوچۆاح. يزد. ان سسسر، 1950.