بەريلليدىڭ مينەرالدارى مەن كەندەرى

وڭتۇستىك قازاقستان وبىلىسى
شاردارا اۋدانى
№ 16 كوللەدج
ورىنداعان: تۇ-53 توپ ستۋدەنتى بيتەنوۆا دينارا باكىر قىزى
جەتەكشىسى: ايتەنوۆا نۇرگۋل ىدىرىس قىزى

اق، سارى، كۇلگىن، كوگىلدىر، اشىق-سارى جانە جاسىلداۋ تۇرلەرى بەلگىلى، ءبىراق باعالى تۇرلەرىنە تازا جاسىل يزۋمرۋد جانە قويۋلاۋ ءتۇستى سماراگد، كوگىلدىر نەمەسە كوك-جاسىل اكۆا­مارين جاتادى. باعالى تۇرلەرىن باسقا دا مينەرال — الەكساندريت (حريزوبەريلل) ۆەو ا1₂و₃ بەرەدى، ول شاعىلىسۋ تاۋەلدىلىگىنە بايلانىستى ءتۇسىن وزگەرتۋ قاسيەتىنە يە. حريزوبەريللدىڭ قۇرامىندا 19،ن% ۆەو بار (نەمەسە 7% Be)، ءبىراق وتە از مولشەردە تاراعاندىقتان وندىرىستە اسا ماڭىزدى ەمەس.

بەريلليدىڭ ودان جوعارى مولشەرى فەناكيتتە 2BەOSiو₂ 45،5%-كە دەيىن ۆەو بولادى. فەناكيتتىڭ تورى رومبوەدريالىق. ونىڭ ءتۇسى — تۇسسىزدەن، اشىق-سارىدان — سارىعا دەيىن. فەناكيت وندىرىستە از دارەجەدە ماڭىزدى، ەگەر كوپ مولشەردە كەزدەسەتىن بولسا، بەريللي وندىرۋدەگى ەڭ قاجەتتى شيكىزات بولار ەدى.

بەريلليدىڭ باسقا وندىرىستىك ماڭىزى جوق مينەرالدارىنان بەرترانديتتى اتاۋعا بولادى 4ۆەو 2SiO₂ ن₂و قۇرامىندا 42،1% ۆەو بولادى، برومەليت — ۆەو — بەريلليدىڭ تازا وكسيدى، وتە قاتتى (مينەرالوگيالىق شكالادا 9) گەكساگونالدى جۇيە مينەرالى، اق ءتۇستى، گامبەرگيت 4ۆەوۆس₂و₃ن₂و 53،10%. ۆەو بولادى، ءتۇسى جارتىلاي ءتۇسسىز اشىق سۇر ءتۇستى كۆادراتى پريزما جانە سوعان ءتۇرى ۇقساس بولىپ كەلەتىن بەريلونيت BeNaPO₄ قۇرامىندا 19،70% ۆەو كەزدەسەدى.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە اقش-تىڭ نيۋ-مەكەنكو شتاتىندا گەلۆيننىڭ وتە كوپ مولشەرى تابىلدى، گەلۆين بەريلليگە ۇقساس بولعاندىقتان بەريلليدى الۋدىڭ نەگىزگى شيكىزاتى بولىپ پايدالانۋعا بولاتىن ەدى. وسى جەردە تابىلعان كومپلەكستى ماگنەتيتتى كەندەردە بەريللي وكسيدىنىڭ ورتا ەسەپپەن 0،4%ء-تى بار، وندا گەلۆين مينەرالىنىڭ قۇرامىندا 12-15% ۆەو بولادى. ونىڭ حيميالىق قۇرامى كەلەسىمەن قابىلدانادى، %:

SiO₂ ... 25.48-33.33                FeO ... 2.03-18.02

BeO ...10.97-14.92                 ZnO … 4.89-7.76

MnO … 26.51-5164                S …4.90-6.01

گەلۆيننىڭ فورمۋلاسى R₄Be₃Si₃O₁₂S (ءمۇندا R — مارگانەس نەمەسە تەمىر، مىرىشپەن اۋىستىرىلادى، بىرىنشىسىندە گەلۆينگە يزومورفتى داناليت، ەكىنشىسىندە — گەلۆين تۇزىلەدى). سىرتقى تۇرىنەن گەلۆين گراناتقا وتە ۇقساس. ءتۇسى — سارىدان قويۋ- قىزىلعا دەيىن. قاتتىلىعى 6-عا دەيىن. مەنشىكتى سالماعى 3،21-دەن 3،65-كە دەيىن. گەلۆيننىڭ بەريللي الدىنداعى كەيبىر تەحنيكالىق ەرەكشەلىكتەرى: گەلۆيندى كەن وڭاي بايىتىلادى، بايىتۋعا گراۆيتاسيا جانە ەلەكتروسەپاراسيا ادىستەرى قولدانىلادى، بەريليدى كونسەنتراتقا قاراعاندا (نس1-دا ەريدى) كونسەنترات وڭاي ىدىرايدى، شاشىراڭقى كۇيلى بەريل­لي باسقا دا مينەرالداردا كەزدەسەدى، سليۋدالاردا جانە نەفەليندەردە ءجيى كەزدەسەدى.

ءبىراق، قازىرگى ۋاقىتتا تەك بەريلل عانا وندىرىستىك مينە­رال بولىپ تابىلادى. بەريللدىڭ كەزدەسەتىن جەرى سيرەك ەمەس، ءبىراق وندىرىستىك كەندەرى ءجيى كەزدەسپەيدى. ادەتتەگى قالىپتى جينالۋى بىرنەشە ونداعان تونناعا دەيىن. بەريللدىڭ الەمدىك كەزدەسەتىن جەرلەرى كەلەسى: برازيليا، كولۋمبيا، اۆستريا، وڭتۇستىك افريكا، ماداگاسكار، ارگەنتينا.

باتىس ەۋروپادا بەريلل پورتۋگاليادا، سكانديناۆيادا الىنادى. كوبىنەسە بەريلل موليبدەنيتپەن جانە ۆولفرام اتپەن كۆارستى جارىقتاردا جانە تانتاليتپەن اسسوسيرلەنەدى جانە كوپ جاعدايلاردا بەريلليدىڭ كەزدەسەتىن جەرلەرىندە كومپلەكستى وڭدەۋ جۇرەدى.

تەحنولوگياسى

تومەنگى 1 كەستەدە بەريلليدىڭ كەزدەسەتىن بىرنەشە جەرلەرىنىڭ تيپتىك تالداۋى بەرىلگەن.

وسى كەستەدەن بەريلل كەندەرىن وڭدەۋدەگى قيىندىقتار تۇسىنىكتى بولادى:

1) بەريللي وكسيدىنىڭ تازا مينەرالداعى قۇرامى 12،4-13،76% (بۇل تەوريالىق قۇرامى)، سوندىقتان ول كەندەردە ودان دا از بولۋى كەرەك.

2) سيليكاتتى مينەرالدىڭ سيپاتتاماسىنا جانە ونىڭ مەنشىكتى سالماعىنا بايلانىستى كەندەردى بايىتۋ قيىنداپ كەتەدى.

3) كەندەردىڭ ىدىراۋى كەزىندە كرەمنەزەم جانە اليۋ­ميني وكسيدىنىڭ كوپ مولشەرىمەن كەزدەسۋگە تۋرا كەلەدى، اليۋ­ميني مەن بەريللي قاسيەتتەرىنىڭ كەيبىرەۋى ۇقساس بولعاندىقتان اليۋميني وكسيدىن بەريلليدەن ءبولۋ قيىن.

1 كەستە

بەريلليدىڭ تيپتىك تالداۋى، %

كەزدەسەتىن جەرلەرى	SiO2	Al2O3	BeO	Fe2O3	CaO	MgO	NaO	K2O	H2O
ماداگاسكار ارالى	64،74	18،14	13،76	-	-	-	0،92	-	2،24
كانادا	65،83	19،01	12،74	0،49	0،84	0،08	0،43	ىزدەرى	0،08
كولۋمبيا	67،85	19،40	12،40	-	-	0،40	0،70	-	-

باعالى بەريللي كونسەنتراتتارى 11-دەن 13%-كە دەيىن ۆەو كۇيىندە بولادى. SiO₂ جانە اl₂و₃ قۇرامدارى 60-65 جانە 18-20%-تەن تومەن بولماۋ كەرەك. وسىمەن كونسەنتراتتىڭ ودان ءارى قايتا وڭدەلۋى انىقتالادى، نەگىزگى ماقسات كرەمنەزەمنەن، گليكوزەمنەن از مولشەردەگى بەريلليدى ءبولۋ.

بۇل ماقساتتى كەلەسى ادىستەرمەن شەشۋگە بولادى:

1. سىلتىمەن بالقىتۋ، مۇندا ەرىگەن كۇيگە مينەرالدىڭ ءۇش كومپونەنتى دە اۋىسادى.

2.حلورلاۋ ادىسىمەن، مۇندا بەريللي حلوريد كۇيىندە ايدالۋى مۇمكىن.

3. ناتري كرەمنەفتوريدىمەن ءپىسىرۋ، مۇندا اليۋميني ءفتوريدىنىڭ مۇلدە ەرىمەيتىندىگىنەن جانە بەريللي ءفتوريدىنىڭ ەرىگىشتىگىن پايدالانا وتىرىپ ءاليۋمينيدى بەريلليدەن ءبولىپ الۋ مۇمكىندىگى بار.

4. سودامەن ءپىسىرىپ جانە قانىققان كومىرقىشقىل گازىمەن قاتىسىندا سىلتىلەندىرۋ سودا كاربوناتتارىمەن گيدروكسيد تۇنباسىن بەرەتىن اليۋميني ەرىتىندىگە وتپەيدى، ەرىتىندىدە تەك بەريللي جانە كرەمنەزەمنىڭ بولىگى قالادى.

ازعانا ۋاقىتقا دەيىن ناتري كرەمنەفتوريدىمەن ءپىسىرۋ وتە كەڭ تارالعان، ناتيجەسىندە سۋمەن سىلتىلەندىرگەن سوڭ Na₂BeF₄ ەرىتىندىسىن الادى. بەريلليدى كريستالليزاسيا ارقىلى ۆەSO₄ تۇرىندە بولەدى. سۋلفات وكسيدىن الۋ ءۇشىن كۇيدىرەدى.

بەريللي گيدروكسيدىن وڭدەۋدىڭ باسقا دا ادىستەرى بار، مىسالى، بەريلليدىڭ ءفتوريدتى قوسىلىستارىن الۋ ءۇشىن بالقىتقىش قىشقىلدا ەرىتۋ.

سوڭعى جىلدارى شەت ەلدەردە بەريلل كونسەنتراتتارىن فتوريدتى ادىسپەن وڭدەۋدەن باس تارتتى. اقش-تا، 60-سۋرەتتە كورسەتىلگەن سىزبانۇسقا قابىلدانعان. كەيدە كۇيدىرۋگە تازا كەندى ەمەس، ونىڭ اكپەن قوسپاسىن 1:0،5 قاتىناستا قولداندى.

كۇيدىرۋدى اينىمالى پەشتە 1400-150°س-دا وتكىزەدى. ىستىق ءپىسىرۋ قابىلداعىشقا قالىپتى سۋىق سۋمەن، سوسىن وسى ادىسپەن تۇيىرشىكتەيدى.

ءاليۋمينيدى اشۋداستار تۇرىندە ءبولۋدىڭ ورنىنا باسقا ءادىس قولدانادى. ەرىتىندىدەن، ياعني سۋلفات ەرىتىندىسىنەن سودامەن، بەريلليدى اليۋميني جانە تەمىردى تۇنباعا تۇسىرەدى؛ تۇنبانى ناتري بيكاربوناتىمەن وڭدەيدى، بەريللي كاربوناتىن ونىڭ ارتىق مولشەرىندە ەرىتىپ، ەرىتىندىگە تەك قانا بە­ريللي عانا وتەدى. اليۋميني جانە تەمىر ەرىمەيتىن تۇنبادا قالادى. ەرىتىندىدەن بەريلي گيدروكسيدى تۇرىندە سۋمەن قايناتىپ سۇيىتىلعاندا بولىنەدى. وسى ءادىستىڭ تولىق سيپاتتاماسى ا.ي.بەلياۆتا بەرىلگەن.

حلورلاۋ پروسەسى، جوعارىدا ايتىلعان، ماڭىزدى بولۋ سەبەبى، ول ءادىس ىدىراتۋ سىلتىلەندىرۋ، سۇزگىلەۋ جانە ت.ب. وپەراسيالاردى پايدالانباستان كونسەنتراتتان بەريلليدى حلوريد تۇرىندە بولۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. كونسەنتراتتى اعاش كومىرىمەن ارالاستىرىپ بريكەتيرلەيدى، بريكەتتى 800°س-گە جۋىق تەمپەراتۋرادا حلورمەن ارەكەتتەستىرەدى.

جۋىقتا وسى ءادىس بەريلليدى مارگانيتتان — سيليكاتتان قۇرامىندا 1،5% ۆەو بار بولۋدە قولدانىلادى. سونىمەن بىرگە بەريلليدى شلاكتان، كومىر قاتىسىندا گاز ءتارىزدى حلورمەن 1000-1100°س-دا حلورلاۋ ارقىلى ءبولۋ ۇسىنىلعان. مەتالدىق بەريلليدى وكسيدتەن الۋ ءۇشىن حلورلاۋ ءادىسىنىڭ ماڭىزى زور.

ادەبيەتتەر ءتىزىمى:

1. فەرسمان ا.ە. رەدكيە مەتاللى. 1932، № 4-5.
2. ساجين ن.پ.، مەەرسون گ.ا. رەدكيە ەلەمەنتى ۆ نوۆوي تەحنيكە // حيم. ناۋكا ي پروم.، 1956. ت.ءى، № 5.
3. مەەرسون گ.ا. ي زەليكمان ا.ن. مەتاللۋرگيا رەدكيح مەتاللوۆ. مەتياللۋرگيزدات، 1954.
4. زەليكمان ا.ن.، سامسونوۆ گ.ۆ.، كرەين و.ە. مەتاللۋرگيا رەدكيح مەتاللوۆ. مەتاللۋرگيزدات، 1954.
5. ترونوۆ ۆ.گ. ككلاد رۋسسكيح ۋچەنىح ۆ حيميۋ رەدكيح ەلەمەنتوۆ. يزد. زنانيە، 1952.
6. ۆينوگرادوۆ ا.پ. گەوحيميا رەدكيح ي راسسەياننىح حيميچەسكيح ەلەمەنتوۆ ۆ پوچۆاح. يزد. ان سسسر، 1950.

---