وڭتۇستىك قازاقستان وبىلىسى
شاردارا اۋدانى
№ 16 كوللەدج
ورىنداعان: تۇ-53 توپ ستۋدەنتى مەرزاليەۆا زۋحرا باحوديرقيزي
جەتەكشىسى: ايتەنوۆا نۇرگۋل ىدىرىس قىزى
ۆەو — بەريللي وكسيدى از بورپىلداق ۇنتاق. Beو - ءتۇزىلۋ جىلۋى تەوريا بويىنشا ەسەپتەلگەن 135 ككال/مول. كەيبىر اۆتورلاردىڭ ەكسپەريمەنت بويىنشا بەرىلگەن مالىمەتتەرى ودان جوعارى جانە 137،4-تەن 147،3كال/مول ارالىعىندا (زەرتتەۋ ادىسىنە بايلانىستى). ۆەو-نىڭ بالقۋ تەمپەراتۋراسى وتە جوعارى (2520±30°C). ءسال تومەن بالقۋ تەمپەراتۋراسىندا ۆەو-نىڭ (2300°س-تان باستاپ) ۇشقىشتىعى بايقالادى، ول لەزدە سۋ بۋى قاتىسىندا مىنا رەاكسيا بويىنشا جوعارىلايدى:
ۆەو + H2O ⇔ Be(OH)2
بەريللي وكسيدى مەتالدى توتىقتىرۋ ارقىلى الىنادى نەمەسە بەريللي گيدروكسيدىن نە بەريللي سۋلفاتىن قىزدىرۋ ارقىلى الىنادى:
ۆەSو4 → ۆەو + Sو3
ۆەو، اسىرەسە ول 400°س-تان جوعارى تەمپەراتۋرادا قىزدىرىلسا، قىشقىلداردا ناشار ەريدى، ال سىلتىلەرمەن تەك بالقىتقاندا عانا ارەكەتتەسەدى. بەريللي تۇزدارىنىڭ ەرىتىندىسىنە اممياكپەن اسەر ەتكەندە بەريللي گيدروكسيدى دە تۇنباعا تۇسەدى. بەريللي وكسيدى جانە ۆە(ون)2 امفوتەرلىك قاسيەتتەرى ارقاسىندا قىشقىلداردا جانە سىلتىلەردە سايكەسىنشە قىشقىلدار جانە بەريللاتتار (Na2BeO2) تۇزۋىمەن ەريدى. وتە تازا بەريللي وكسيدىن كەلەسى تاسىلمەن الادى: تەحنيكالىق وكسيدتى نەگىزگى اسەتات ۆەو ۆە(سن3ساو)2-گە اۋىستىرادى، ونىڭ بالقۋ (2300) جانە قايناۋ (3300) تەمپەراتۋرالارى تومەن. 360-400°س-قا دەيىن قىزدىرعاندا بەريللي اسەتاتى ايدالىپ تەحنيكالىق وكسيدتەگى قوسپالارىنان بولىنەدى. بەريللي اسەتاتىن قايتارا ايداعاننان سوڭ، ونى تەرميالىق ىدىراتادى. 600-700°س-دا گاز فازادان جۇقا ۇنتاق ۆەو تۇزىلەدى.
وتتەكتى قىشقىلداردىڭ تۇزدارى
بەريلليدىڭ قىشقىلدى تۇزدارىنىڭ ىشىندە ماڭىزى زور تۇزدارى، تەحنولوگيا سالاسى بويىنشا سۋلفاتتار. بەريللي سۋلفاتى BeSO4 (ماگني سۋلفاتىنا ۇقساس) سانى ءار ءتۇرلى كريستالدىق سۋى بار گيدراتتار تۇزەدى. بەريلليدىڭ اليۋمينيگە ەمەس ماگنيگە ۇقساس جاي نەمەسە قوس سۋلفاتتار تۇزەدى. بۇل جاعدايدىڭ ءىس جۇزىندەگى ماڭىزى زور. وسىنى پايدالانىپ بەريلليدى اليۋمينيدەن كريستالليزاسيالاۋ جولىمەن بولۋگە بولادى، ول اليۋموكاليلى اشۋداستار، جاي نەمەسە قوس تۇزدار بەريللي-كالي سۋلفاتتارىنا قاراعاندا ەرىگىش.
يا.ا. فيالكوۆ جانە س.د. شارگورودسكي ءتورت سۋلى بەريللي سۋلفاتىنىڭ دەگيدراتاسيالانۋىن BeSO44H2O جانە سۋسىز سۋلفاتتىڭ تەرميالىق ديسسوسياسياسىن تولىعىمەن زەرتتەدى. تۇزداردى زەرتتەۋدىڭ تەرموگرافيالىق ءادىسىن قولدانا وتىرىپ، 580° جانە 635°س-دا بايقالاتىن جىلۋ ەففەكتىلەرى سۋسىز بەريللي سۋلفاتتارىنىڭ تەرميالىق ديسسوسياسياسىنا ءدال كەلەدى. وسى تەمپەراتۋرادا BeSO4 بالقىماستان ىدىرايدى.
يزومورفتى بەريللي سەلەنيدى BeSeO44H2O 300°س-دا دەگيدراتاسيا-لانادى، ال تولىق ىدىراۋ - 560°س-تا جۇرەدى. سۋلفاتتار جانە سىلتىلىك جەر مەتالل سەلەنيدتەرى تەرميالىق تۇراقتىلىعى جاعىنان بەريللي ءبىرىنشى ورىندا، ياعني باسقالاردان وڭاي، جىلدام ەريدى. جەتكىلىكتى تۇردە وتە ۇلكەن جانە تەمپەراتۋرا جوعارىلاۋىمەن كوتەرىلەدى. سۋلى ەرىتىندىلەرىنە قىشقىلدى رەاكسيا ءتان.
|
BeSO4 كونسەنتراسياسى مول/ل |
1 |
0،5 |
0،1 |
0،01 |
|
ەرىتىندىنىڭ رھ-ى |
1،88 |
2،24 |
2،80 |
3،61 |
بەريللي نيتراتى سۋدىڭ تورى مولەكۋلاسىمەن كريستالدانادى. تۇزدارى وتە ىلعالتارتقىش، اۋادا بالقي باستايدى، قىزدىرعاندا ازوت وكسيدتەرىن ءبولىپ وتىرىپ جانە ۆەو تۇزە وتىرىپ ىدىرايدى. Be(NO3)2ء-نىڭ سۋلى ەرىتىندىلەرىنە قىشقىلدىق ورتا بەرەدى. بەريللي نيتراتى سپيرتتە، اسەتوندا جانە باسقا ورگانيكالىق ەرىتىندىلەردە ەريدى.
ا.ۆ.نوۆوسەلوۆا Be(NO3)2-HNO3-H2O جۇيەسىن تولىق زەرتتەي وتىرىپ، ءۇش-، ەكى-، مونوگيدراتتاردى زەرتتەدى. بەريللي كاربوناتى ۆەسو34ن2و، نەگىزگى بەريللي كاربوناتىنىڭ ەرىتىندىسىن كومىرقىشقىل گازىمەن قانىقتىرۋ ارقىلى، سوسىن ەرىتىندىنى سۋالتىپ ەكسيكاتوردا كەپتىرۋ ارقىلى الۋ مۇمكىن.
بەريللي تۇزدارىنىڭ سۋلى ەرىتىندىلەرىمەن سىلتىلىك مەتالل كاربوناتتارىنىڭ ارەكەتتەسۋى ناتيجەسىندە قۇرامى تۇنباعا ءتۇسىرۋ جاعدايىنا بايلانىستى بولاتىن نەگىزگى كاربوناتتار تۇزىلەدى. جوعارىدا كورسەتىلگەندەي، بەريللي گيدروكسيدى قىشقىلدى دا جانە سىلتىدە دە ەريدى. ول كومىرقىشقىلدى اممونيدە كومپلەكستى بەريللي كاربوناتىن ءتۇزۋ ارقىلى ەريدى:
Be(OH)2 + 2(NH4)2CO3 → (NH4)2[Be(CO3)2] + 2NH4OH
بەريللي كاربوناتىنىڭ ەرىتىندىسىن قايناتقاندا گيدروليز جۇرەدى، نەگىزگى تۇز تۇنباعا تۇسەدى:
2(Nن4)2[ ۆە(سو3)2 ]+ن2و→ۆە(ون)2 BeCO3↓+2(NH4)2CO3+CO2.
بەريللي كاربوناتىنىڭ ەرىگىشتىگىن پايدالانىپ اليۋمينيدەن بولۋگە قولدانىلادى. بەريلليدىڭ باسقا دا وتتەكتى قىشقىلدارى بەلگىلى.
ءبىز تەك بەريللي مەتافوسفاتىنا ۆەر2و6 جانە ۆەور2و5-كە توقتالامىز، بۇل مەتافوسفات بەريللي وكسيدىن مەتافوسفور قىشقىلىنىڭ ارتىق مولشەرىمەن بالقىتۋ ارقىلى الۋعا بولادى. بەريللي مەتافوسفاتى ءتۇسسىز كريستالل، ۋلتراكۇلگىن ساۋلەلەرىن تولىعىمەن وتكىزەدى، تەحنيكادا قولدانادى. بەريللي تۇزى گيدروليزگە وڭاي ۇشىرايتىن بولعاندىقتان ونى زەرتتەۋ قيىنعا سوعادى. بەريللات ەرىتىندىلەرىن قايناتقاندا بەريللي تولىق تۇنباعا تۇسەدى:
Na2BeO2+2HOH→Be(OH)2↓.+2NaOH.
بەريلليدىڭ ورگانيكالىق قوسىلىستارى
بەريللي ورگانيكالىق قىشقىلدارمەن ءار ءتۇرلى ءادىس ارقىلى الىناتىن وتە تۇراقتى قوسىلىستار تۇزەدى. بۇل قوسىلىستاردىڭ جالپى فورمۋلاسى Be4O(RCOO)6، مۇندا R — ورگانيكالىق راديكال (نەمەسە قۇمىرسقا قىشقىلى بولعان جاعدايدا سۋتەك يونى). بۇل قوسىلىستار سۋدا مۇلدە ەرىمەيدى، ءبىراق ورگانيكالىق ەرىتكىشتەردە جاقسى ەريدى، ورتاشا تەمپەراتۋرالاردا ىدىراۋسىز ايدالادى (300-350°س). تۇزداردى مينەرالدى قىشقىلدارمەن وڭدەگەندە ۆەو تۇزە وتىرىپ جانە سايكەس ورگانيكالىق قىشقىلدار تۇزە وتىرىپ ىدىرايدى. بۇل قوسىلىستاردىڭ قاسيەتى كورىنىپ ءتۇرعانداي، بەءريلليدىڭ جاڭا تۇزدارىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
سوندىقتان، كەيبىر تۇزدارى بەريلليدىڭ حيميالىق تەحنولوگياسىندا ماڭىزدى رول اتقارادى. وسىنداي تيپتەگى تۇزداردى زەرتتەۋمەن ا.ۆ.نوۆوسەلوۆا قىزمەتكەرلەرمەن بىرگە اينالىسادى، ول كومپلەكستى اممياكتار BەO4(RCOO)6 5NH3 ءتيپى ءتۇزىلۋىن دالەلدەگەن. سونىمەن قاتار مايلى اميندەرمەن بەريلي اسەتاتىنىڭ قوسىلىستارى زەرتتەلگەن.
ۆ.ك.زولوتۋحين بەرگەن مالىمەتى بويىنشا، ۆە(ون)2 شاراپ قىشقىلدى ناتري ەرىتىندىسىندە ەرىگەندە، قۇرامى ناتري تارتراتىنان جانە ەرىتىندىنىڭ رن-نا تاۋەلدى بولاتىن ناتري گيدرووكسوتارترات كومپلەكس دەپ انىقتالعان. تارتراتتىڭ ارتىق مولشەرىندە [Be(OH)2C4H4O6]Na2 قوسىلىسى تۇزىلەدى، بۇل قوسىلىس بەريللي فتوريدىمەن سالىستىرعاندا تۇراقتىراق.
بەريللي ءحلوريدى جاي ەفيرلەرمەن ديەتيل، ديمەتيل، انيزولمەن، ديوكسان جانە تاعى باسقالارمەن قوسىلۋ ونىمدەرىن تۇزەدى. بۇل قوسىلىستاردىڭ جالپى فورمۋلاسى — ۆeCI2nR2O. وسى قوسىلىستاردىڭ قاسيەتى (سايكەسىنشە) ەفير تۇزەتىن سايكەس سپيرتتەردىڭ اتومدىلىعىنان تاۋەلدى بولادى، ەكى اتومدى سپيرتتەر ەفيرىمەن تۇزىلەتىن بۇل قوسىلىستاردى پوليمەرلى قوسىلىستى دەپ جورامالداۋعا بولادى: ولار بالقىماستان ىدىرايدى، ورگانيكالىق ەرىتكىشتەردە ەرىمەيدى جانە حيميالىق ينەرتتى.
اسىرەسە مەتالدىق بەريلليدى بەريللي حلوريدىمەن ءابسوليۋتتى ەتيل سپيرتىندە وڭدەگەندە تۇزىلەتىن بەريللي الكوگولياتتارىن اتاپ وڭدەۋگە بولادى. سۋتەگى بولىنۋىمەن جۇرەتىن رەاكسيا ناتيجەسىندە — بەريللي ەتيلاتى الىنادى — ۆە(وC2ن5)2، ول ينەرتتىلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى، ول بالقىمايدى، ايدالمايدى. ادەتتەگى ورگانيكالىق ەرىتكىشتىڭ بىرەۋىندە دە ەرىمەيدى، سپيرتپەن قايناتقاندا دا وزگەرمەيدى. ءبىراق بەريللي ەتيلاتىنىڭ سىركە قىشقىلدىعى ولشەمى ەتوكسااسەتاتقا ۆە(وس2ن5)(وسوسن3) اۋىسادى، ال ءابسوليۋتتى سپيرتتەگى بەريللي حلوريدىندا بەريللي ەتيلاتى تولىعىمەن كومپلەكستى قوسىلىس تۇزە وتىرىپ ەريدى.
بەريللي سونىمەن بىرگە كەيبىر ورگانيكالىق نەگىزدەر — پيپەريدين، حينالدين جانە تاعى باسقالارمەن كومپلەكستى قوسىلىستار بەرەدى. بۇل قوسىلىستار ورگانيكالىق ەرىتكىشتەردە (ەفير، بەنزولدا) ەرىگىش جانە بەريلليدى باسقا ەلەمەنتتەردەن بولۋدە قولدانادى.
ادەبيەتتەر ءتىزىمى:
1. فەرسمان ا.ە. رەدكيە مەتاللى. 1932، № 4-5.
2. ساجين ن.پ.، مەەرسون گ.ا. رەدكيە ەلەمەنتى ۆ نوۆوي تەحنيكە // حيم. ناۋكا ي پروم.، 1956. ت.ءى، № 5.
3. مەەرسون گ.ا. ي زەليكمان ا.ن. مەتاللۋرگيا رەدكيح مەتاللوۆ. مەتياللۋرگيزدات، 1954.
4. زەليكمان ا.ن.، سامسونوۆ گ.ۆ.، كرەين و.ە. مەتاللۋرگيا رەدكيح مەتاللوۆ. مەتاللۋرگيزدات، 1954.
5. ترونوۆ ۆ.گ. ككلاد رۋسسكيح ۋچەنىح ۆ حيميۋ رەدكيح ەلەمەنتوۆ. يزد. زنانيە، 1952.
6. ۆينوگرادوۆ ا.پ. گەوحيميا رەدكيح ي راسسەياننىح حيميچەسكيح ەلەمەنتوۆ ۆ پوچۆاح. يزد. ان سسسر، 1950.