ۇلىبريتانيانىڭ ەڭ قۇندى سۋ استى مەكەندەرىنىڭ ءبىرى — دورسەتتەگى تەڭىز شالعىنى — تەڭىز ءتۇبىن بۇلدىرمەيتىن «ەكو بايلانىستار» ارقاسىندا قالپىنا كەلە باستادى. بۇل تۋرالى زەرتتەۋ ناتيجەلەرى كورسەتتى، دەپ حابارلايدى infohub.kz سايتى.
ستۋدلەند شىعاناعىنداعى تەڭىز شالعىنىنىڭ كەيبىر ايماقتارىندا ءداستۇرلى زاكىرلەردەن قالعان تىرتىقتار تولىعىمەن دەرلىك جوعالىپ، سۋ استى شالعىنىندا تىرشىلىك ەتەتىن تەڭىز جىلقىلارىنىڭ سانى ارتا تۇسكەن.
قورشاعان ورتانى قورعاۋشىلار مەن سۋ كولىگى اۋەسقويلارىن بىرىكتىرەتىن ستۋدلەند شىعاناعى تەڭىز سەرىكتەستىگى بۇل قورىتىندىلار ۇلىبريتانيانىڭ باسقا دا قاربالاس تەڭىز ايماقتارىندا تەڭىز شالعىنىن قورعاۋعا جانە قالپىنا كەلتىرۋگە كومەكتەسەدى دەپ ۇمىتتەنەدى.
تەڭىز شالعىنى الەمدەگى ەڭ قۇندى ەكوجۇيەلەردىڭ ءبىرى سانالادى: ول تەڭىز جىلقىلارى سياقتى تىرشىلىك يەلەرىن اسىراپ قانا قويماي، كومىرتەكتى ساقتايدى جانە جاعالاۋدى ەروزيادان قورعايدى.
الايدا لاستانۋ، جاعالاۋدى يگەرۋ جانە كليماتتىق داعدارىس سياقتى قىسىمدارعا بايلانىستى ول الەم بويىنشا ازايىپ بارادى. ستۋدلەند شىعاناعىنداعى شالعىن اسىرەسە ءقاۋىپ ءتونىپ تۇر، ويتكەنى بۇل جەر دەمالىس قايىقتارى اراسىندا وتە تانىمال.
ساۋتگەمپتون ۋنيۆەرسيتەتىندە ماگيسترلىك ديسسەرتاسياسىن جازعان كيرا دانن سەرىكتەستىك 2021 جىلى ەكو بايلانىستاردى ورناتقاننان بەرى جينالعان دەرەكتەردى تالدادى.
بەس جىل بۇرىن 10 سىناق ەكو بايلانىسى ورناتىلعان ايماقتا تەڭىز شالعىنىنداعى جالاڭاش داقتار 2021–2025 جىلدار ارالىعىندا ورتا ەسەپپەن 94%-عا ازايعان. ءداستۇرلى شىنجىرلى بايلانىستار 2023 جىلعا دەيىن ساقتالعان ەكىنشى زەرتتەۋ ايماعىندا تىرتىقتار 65%-عا كەمىگەن.
«ناتيجەلەر فيزيكالىق اسەر الىنعان ايماقتاردا تەڭىز شالعىنى قالپىنا كەلە جاتقانىن انىق كورسەتەدى. مۇمكىندىك بەرىلگەندە بۇل ماڭىزدى مەكەننىڭ قانشالىقتى تەز جاڭاراتىنىن كورۋ اسا قۋانتادى»، — دەدى دانن.
ستۋدلەند شىعاناعى تەڭىز سەرىكتەستىگى باسقارۋ توبىنىڭ ءتوراعاسى ءارى ۇلتتىق ترەستىڭ جەتەكشى ەكولوگى دەۆيد براۋن: «اسەر ءبىز كۇتكەننەن دە اسىپ ءتۇستى. بەرىك مونيتورينگ پەن زەرتتەۋلەردىڭ ارقاسىندا ەكو بايلانىستاردىڭ تەڭىز شالعىنىنا جانە وعان تاۋەلدى بارلىق تۇرلەرگە قانشالىقتى پايدالى ەكەنىن دالەلدەيتىن عىلىمي نەگىز بار»، — دەپ اتاپ ءوتتى.
ستۋدلەند شىعاناعى 2019 جىلى تەڭىزدى قورعاۋ ايماعى دەپ جاريالانعان جانە ۇلىبريتانياداعى ەڭ ۇلكەن تەڭىز شالعىنى شوعىرلارىنىڭ ءبىرى ورنالاسقان. مۇندا قورعالاتىن تىكەندى تەڭىز جىلقىسى مەن سيرەك تىركەلەتىن قىسقا تۇمسىقتى تەڭىز جىلقىسىن قوسا، كوپتەگەن تەڭىز تۇرلەرى مەكەندەيدى.
ەكو بايلانىستار ەنگىزىلگەننەن بەرى تەڭىز جىلقىلارىن باقىلايتىن ەرىكتى سۇڭگۋىرلەر ولاردىڭ سانى ارتقانىن حابارلادى. تەڭىز شالعىنىندا سونداي-اق كونگەر جىلانبالىقتارى، ورمەكشى شاياندار جانە كورك قاناتتى بالىقتارى كەزدەسكەن.
ەكو بايلانىستار تەڭىز تۇبىنە مىقتاپ بۇرعىلانعان 2 مەترلىك بۇراندادان تۇرادى. وعان بەتكى قالتقىعا جالعاناتىن 2 مەترلىك سەرپىمدى تىرەك بەكىتىلەدى. تولقىن كوتەرىلىپ، تومەندەگەندە تىرەك سوزىلىپ، جيىرىلىپ، تەڭىز ءتۇبى مەن شالعىننىڭ توزۋىن بولدىرمايدى.
ساۋتگەمپتون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەمەريت زەرتتەۋشىسى ءارى سۇڭگۋىر ءىسى جونىندەگى قىزمەتكەرى، زەرتتەۋ جەتەكشىسى كەن كوللينز: «بۇل زەرتتەۋ ەكو بايلانىستاردىڭ تەڭىز شالعىنىن ساقتاۋ مەن قالپىنا كەلتىرۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالى ەكەنىنە بەرىك عىلىمي دالەل ۇسىنادى. ناتيجەلەر ەكو بايلانىس جوبالارىن ستۋدلەندتە عانا ەمەس، تەڭىز شالعىنى مەكەندەرى قىسىمعا ۇشىراعان باسقا دا نازىك تەڭىز ورتالارىندا ودان ءارى قولدانۋ مەن كەڭەيتۋدى قولدايدى»، — دەدى.