1997 جىلدىڭ قىس مەزگىلى، دەكابر ايى بولسا كەرەك. ناعىز قيىن كەزەڭ ەل ىشىندە، قىس قاتتى بولدى، قاتتى جەل سوعىپ كوپ جەرلەردە ەلەكتر سىمى ۇزىلگەن، ۇيلەردە جارىق جوق، گورسەت ءبارىن جوندەپ ۇلگەرە الماي جاتىر، سودان قالالىق اكىمشىلىك قالاداعى ەكسترەننىي جاعدايعا بايلانىستى، تاۋلىك بويى كەزەكشىلىك ۇيىمداستىرىلىپ، سوعان گرافيك بويىنشا، اكىمشىلىك قاراماعىنداعى جۇمىس ىستەيتىن مەكەمە قىزمەتكەرلەرىن دەجۋرستۆوعا تۇرۋعا مىندەتتەدى...
ەندى وتكەنگە ءسال شەگىنىس جاسايىق. مەن ينستيتۋت بىتىرگەننەن كەيىن 1983-86 جىلدارى قۇرىلىس سالۋ ديرەكسياسىندا جۇمىس اتقاردىم. سوندا ءبىزدىڭ بولىمدە اعا ينجەنەر بولىپ نۇرتايەۆ كەڭەس دەگەن ۇلكەندەۋ كىسى بىرگە ىستەدى، ءوزى اقكوڭىل، بەتىڭە ايتىپ تاستايتىن تۋراشىل، ۇنەمى كۇلدىرىپ جۇرەتىن كىسى ەدى، داۋىسى دا ەرەكشە، گرومكي، ەستە قالارلىق داۋىس ەدى، ءوزى قالانىڭ شانحاي بەتىندە سالىپ العان ۇيىندە تۇراتىن، سونىمەن 1986 جىلى ديرەكسيا تاراپ كەتتى، مەن باسقا سالاعا اۋىسىپ كەتتىم، ودان كەيىن ول كىسىنى كورگەنىم جوق. سوندا ارادا 11 جىل ءوتىپتى عوي زۋلاپ...
سونىمەن 1997 جىل، قالالىق اكىمشىلىكتىڭ ىشىندە دەجۋرستۆودا وتىرمىن، كەشكى 8-دەن تاڭعى 8-گە دەيىن وتىرۋىم كەرەك، جۋرنال دەجۋرستۆو دەگەن بولاد ،سوعان زۆونداعان ادامداردىڭ ارىز شاعىمىن، كوشەسىن، فاميلياسىن، جازىپ تىركەپ وتىرۋىم كەرەك. ساعات كەشكى 10 - دار شاماسى بولۋ كەرەك، بىرەۋ زۆوندادى، ترۋبكانى كوتەردىم، امانداستىق، گۇرىلدەگەن داۋىس سويلەپ جاتىر...
- مىنا تەلەفوندى ارەڭ دەگەندە الدىم، ءۇش كۇننەن بەرى ۇيدە سۆەت جوق، بالالار ساباق وقي المايدى، بىزگە پەنسيونەرلەرگە دە وڭاي بولىپ جاتقان جوق، گورسۆەتكە زۆونداسام، كوشەدە سىم ۇزىلگەن، ىستەيمىز دەپ ۋادە بەرىپ شىعارىپ سالادى، سەندەردەن ءبىر كومەك بولا ما، دەپ زۆونداپ وتىرمىن، بولماسا ەرتەڭ اكىمشىلىككە بارىپ ارىز جازام با، ءوزىم پەنسيادامىن، ۇيدەمىن، تەك سەندەرگە جەتە الماي وتىرمىن! - دەپ مەنى ءبىراز تىعىرىققا تىرەدى.
اقساقال ادرەسىڭىزدى ايتىڭىزشى دەيمىن عوي، ول گۇرىلدەپ: ۋليسا شميدتا، (وتتو شميدت)، شانحاي بەتتەگى كوشە! ...دەگەن كەزدە ەسىمە سارت ەتە ءتۇستى، اۋ ، مىناۋ باياعى كەڭەس اعا عوي، سول باياعى داۋىس گۇرىلدەگەن ، ادرەسىن جازىپ بولىپ، تانىعانىمدى بىلدىرگىم كەلمەي، تااك.. سوندا ءسىزدىڭ فاميلياڭىز نۇرتايەۆ قوي... دەدىم جايلاپ عانا.
ول شوشىپ كەتتى: - ءاي! سەن مەنىڭ فاميليامدى قايدان بىلەسىڭ!..سەن مەنى كورىپ تۇرعان جوقسىڭ عوي!.. سەن كىمسىڭ ءوزى!..ءاي سەن كورىپكەلسىڭ بە ، مەن ساعان تەك كوشەمدى عانا ايتتىم عوي!..
قايدان ءبىلسىن، مەنىڭ ونى داۋىسىنان تانىپ وتىرعانىمدى.. سودان اعامىزدى ءبىراز سويلەتىپ بارىپ... مەن شىندىعىمدى ايتتىم، مەن سول سىزبەن بىرگە جۇمىس ىستەگەن باياعى «پالەنشەمىن»،- عوي دەپ، ول ك ۇلىپ جاتىر راحاتتانىپ، بىلاي دەيدى عوي: ءاي! مەن سەنى انا جاقتا (ىشكى ىستەر ءبولىمى دەگەنى عوي) ىستەيتىن بىرەۋ ما دەپ قالدىم، ايتپەسە ادامدى داۋىسىنان تانىپ قويۋ ارادا 11 جىل وتسە دە مۇمكىن ەمەس نارسە عوي ... مەن ايتامىن عوي : كەڭەس اعا!ءسىزدىڭ داۋىسىڭىز ەرەكشە داۋىس قوي، ونى قالاي ۇمىتاسىڭ، ءسىزدىڭ ءوزىڭىز دە ەرەكشە جاقسى ادامسىز عوي ۇمىتۋعا بولمايتىن،- دەپ ماقتاپ جىبەرىپ ەم، بالاشا قۋانىپ ءماز بولىپ قالدى...
سودان گورسەتكە ديسپەچەرگە زۆونداپ، ەڭبەك ارداگەرى ەدى ، سۆەتىنە كومەكتەسىڭىزدەر دەپ ، ەرتەسىنە تاڭەرتەڭ تاعى دا گورسەتتىڭ باس ينجەنەرىنە زۆونداپ ءوز اتىمنان ءوتىنىش ايتتىم، ىستەگەن بولۋلارى كەرەك...
2-اڭگىمە. سول نۇرتايەۆ كەڭەس اعامىزدىڭ ءبىر قۋلىعى بار ەدى. ول كىسى جازدىگۇنى ۇنەمى شي شلياپا كيىپ جۇرەتىن، سودان ايدىڭ اياعى بولادى، پودريادچيكتەر كەلەدى دەگەندەي، اكتى ۆىپولنەنىح رابوت قول قويدىرادى، كۇن ىستىق، ءبىر كابينەتتە 5 ادام وتىرامىز، ءشول قىسادى، ول كەزدە ءبىزدىڭ مەكەمە بۇرىنعى كونستيتۋسيا كوشەسىندەگى 4 قاباتتى ءۇي، كەيىن بتي بولدى، قازىرگى ادرەسىن بىلمەيمىن، سول كەزدە 1000 مەلوچەي دەگەن دۇكەن بولعان، سونىڭ جانىندا نەپتۋن (تري پوروسەنكا.. دەگەن اتاۋى دا بولدى) دەگەن سىراحانا بولدى، سوعان تۇستەن كەيىن باستىقتار جوق اۋ دەگەن كەزدە، الما - كەزەك ءبىر،ەكى كرۋجكا پيۆو ءىشىپ كەلەمىز ۇرلانىپ بارىپ، باستىقتار كەلسە دە كوبىنە ءوز كابينەتتەرىندە وتىرادى، ءبىزدى شاقىرا قويمايدى. سودان ءبىر كۇنى كەڭەس اعامىز:
- تۋھ شولدەپ كەتتىم! بارىپ جىگىتتەرمەن ءبىر ەكى كرۋجكا پيۆو ءىشىپ قايتايىن، ەگەر باسشىلار ىزدەپ قالسا، مىنا شلياپانى ستولدىڭ ۇستىنە قويىپ كەتەمىن، وسى ماڭايدا جۇرگەن شىعار تەمەكى تارتىپ دەپ، بىردەڭە ايتارسىڭدار دەپ شىعىپ كەتتى، سودان 20 مينۋتتاي ۋاقىت ءوتتى اۋ ، پريەمنىيدان سەكرەتارشا كەلىپ تۇر، گدە كەڭەس اعا؟ ەگو ناچالنيك ۆىزىۆاەت ، دەيدى عوي. ءبىز ايتامىز: ون گدە-تو زدەس كۋريت ناۆەرنوە، ۆون شلياپا ەگو لەجيت نا ستولە، - دەپ الداپ جىبەرەمىز. سودان تاعى 15-20 مينۋت ءوتتى، كەڭەس اعا جوق، شاماسى پيۆونىڭ قىزىعىنا ءتۇسىپ كەتكەن اۋ، ەندى نە ىستەيمىز دەپ ساسقاننان بىرەۋدى شاقىرۋعا جىبەردىك ارتىنان، سودان شىداماي باستىقتىڭ ءوزى كىرىپ كەلدى عوي كابينەتكە،گدە ون كەنەس؟-دەپ، ءبىز جۋىپ شايىپ جاتىرمىز، ون كۋريت ناۆەرنوە نا ۋليسە، ۆون شلياپا ەگو لەجيت نا ستولە دەپ قويامىز. سويتسەك باستىق تا قوستاپ قويادى، دا ون بەز شلياپى دالەكو نە پويدەت ۆ تاكوي جارە، - دەپ. قايدان ءبىلسىن ءبىزدىڭ جاسىرىنىپ، ءتۇۋ « نەپتۋننان» سىرا ءىشىپ كەلىپ جۇرگەنىمىزدى... سونىمەن تىعىرىققا تىرەلىپ، نە ايتامىز ەندى دەپ تۇرعاندا كەڭەس اعامىز دا جەتتى اۋ ابىروي بولعاندا ءسال-پال «قىزارا ءبورتىپ» ...
قايران اقكوڭىل دارقان اعالار -اي! سول كەزدە جۇمىستى دا ىستەيتىن ەدىك، اراسىندا كۇن ىستىقتا ءبىر ەكى كرۋجكا سىرا ءىشىپ كەلۋگە دە ۇلگەرەتىن ەدىك، سوندا باستىقتار بىلسە دە ۇرىسپايتىن، جاعىدايىمىزدى تۇسىنەدى اۋ شاماسى..
«اق شاپكى» تۋرالى اڭگىمە.
ءوز باسىمنان وتكەن وسى ءبىر وقيعا سوناۋ بالالىق كەزدە بولعان ەدى، سودان بەرى دە جارتى عاسىردان اسا ۋاقىت ءوتىپتى، سول بالالىق شاقتان قالعان ەستەلىك رەتىندە سانادا ساقتالىپ قالىپتى. ول كەزدە 70-جىلدارى ارال تەڭىزى ءالى تارتىلا قويماعان ۋاقىت، تەڭىزدىڭ تولقىندارى جاعاعا كوبىك اتىپ، ۇرىپ جاتاتىن، شاعالالار شاڭقىلداپ، كوك تەڭىزدەن بالىقشىلار بالىعىن اۋلايتىن، ارال قالاسى دا كىشى – گىرىم پورتتى قالا ەسەبىندە ەدى، جۇك ارتقان، بالىق تيەگەن ۇلكەن كەمەلەر، سول بالىق وڭدەيتىن ۇلكەن بالىق كومبيناتىنا تاسىمالدايتىن، قالادا نەشە ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى تۇراتىن، قۇج-قۇج قايناعان تىرلىگى باسىلمايتىن قالا بولاتىن.
پوەزدار تولاسسىز ءوتىپ جاتقان ۆوكزالى جانە قالانىڭ شەت جاعىندا اۋدان ورتالىعىنان شالعايداعى ەلدى مەكەندەرگە ۇشاتىن سامولەتتەرى بار شاعىن اەروپورت بار ەدى. پورتتى قالا بولعاسىن با، الدە سول زامانعا ءتان قۇبىلىس پا، قالادا ءتۇرلى قىلمىس بولىپ جاتاتىن، قاراقشىلىقپەن اينالىساتىن بانديتتىك توپتار دا قالا حالقىنىڭ زارەسىن الاتىن. سونداي بانديتتىك توپتىڭ ءبىرى «اق شاپكىلەر» دەپ اتالاتىنىن (ولار باستارىنا اق قالپاق كيىپ شىعادى ەكەن كوشەگە شىققاندا، وزدەرىن باسقالاردان اجىراتۋ ءۇشىن)، جانە قاراڭعى كەزدە جالعىز جارىم جۇرگەن قالا ءتۇرعىندارىن، سىرتتان كەلگەن بەيتانىس ادامداردى پىشاقپەن قورقىتىپ تونايتىنىن، كونبەگەندەرىن سوققىعا جىعىپ، اسىرەسە شالداردىڭ ساقالىن پىشاقپەن «كۇزەپ» كەتەتىنىن، - ەسىتىپ وستىك، ءوزىمىز ول كەزدە وقۋشى ەدىك.
سونداي «اقشاپكى» بانديتپەن ويدا جوقتا، پوەزدا تانىسىپ، وعان جولدا سەرىك بولامىن دەگەن وي ماعان ءۇش ۇيىقتاسامدا دا تۇسىمە كىرمەگەن ەدى..
70 - جىلدارى مەن 7-كلاستى ءبىتىرىپ، وتباسىلىق جاعىدايلارمەن قىزىلوردا قالاسىنا كوشىپ كەلدىك. ءبىراق جازعى كانيكۋلدا تۋىپ وسكەن اۋىلدى جانە تۋىسقاندار مەن دوستاردى ساعىنىپ، ءبىر مەزگىل اۋىلعا قىدىرىپ بارىپ قايتاتىنمىن، باراتىن اۋىلىم بالىقشىلار اۋىلى جانە شالعاي، تەڭىزدىڭ قويناۋىندا بولعاندىقتان وعان جەتۋ تەك سامولەت ارقىلى مۇمكىن بولاتىن. ان-2، «كۋكۋرۋزنيك» دەپ اتالاتىن سامولەتكە 11 جولاۋشى ءمىنىپ ۇشاتىن ەدىك ارال قالاسىنان، سوندىقتان الدىمەن ارال قالاسىنا جەتىپ الىپ، سوسىن 45-مينۋتتاي سامولەتپەن ءۇشىپ جەتەتىن ەدىم ءوزىم تۋىپ وسكەن ەلدى مەكەنگە.
سونىمەن 8ء-دى ءبىتىرىپ، جازعى كانيكۋلدا اۋىلعا بارىپ قىدىرىپ قايتايىن دەپ جولعا شىقتىم، ماقساتىم پوەزبەن ارال قالاسىنا جەتۋ. ول كەزدە قىزىلوردا ستانساسىنان وتەتىن پوەزدار كوپ، سونىڭ بىرەۋىنە تاڭەرتەڭگىسىن وقۋشى رەتىندە پلاسكارتقا بيلەت الىپ جايعاستىم، ۆاگوندا ادام كوپ، سويتكەنشە بۇيىردە وتىرعان مەنەن اجەپتاۋىر جاسى ۇلكەندەۋ جىگىتپەن تانىستىم. ول دا ارالعا بارا جاتىر ەكەن، ەسىمى التىنبەك، - دەدى ما ەكەن، اتىن كەيىن ۇمىتىپ قالدىم، جولعا سەرىك تابىلىپ ۋاقىت قىسقاراتىن بولدى، - دەپ مەن ءجۇرمىن قۋانىپ.
تۇرىنە قاراسام 30-داردىڭ ۇستىندەگى جىگىت، شاشىن تىقىرلاپ العان ەكەن، ازداپ ءوسىپ قالىپتى، مىعىم دەنەلى، ءبىراق كوزقاراسى قاتالداۋ ەكەن، كوپ سويلەمەيدى، ۇستىندەگى كيىمدەرى جۇپىنىلاۋ. مەنى سۇراعىشتاپ جاتىر، كىمسىڭ، قايدا باراسىڭ دەگەندەي، ءوزى تۋرالى كوپ ايتا بەرمەيدى، بار ايتقانى قىزىلورداعا جۇمىستارمەن كەلىپ ەدىم، ەندى ۇيگە قايتىپ بارا جاتىرمىن، - دەيدى.سودان ەكەۋىمىز شاي ىشەمىز، اراسىندا دەمالىپ جاتامىز، انە مىنە دەپ قازالى ستانساسىنا دا جەتتىك. ءبۇندا پوەزد 20-مينۋتتاي تۇرادى ەكەن، ءجۇر دالاعا شىعىپ تازا اۋا جۇتىپ قايتايىق دەدى ول. پەرروندا ادام كوپ، سودان ول مەنى ەرتىپ ءبىر شەتتەگى اشىق تۇرعان قويماعا (سكلاد) كەلىپ، ول كەزدە ۆوكزال ماڭىندا بۇنداي قويمالار كوپ بولاتىن، ماعان سەن ەسىكتىڭ اۋزىندا تۇرا- تۇر، مەن كىرىپ شىعايىن ءبىر تانىسىم بار ەدى دەپ كىرىپ كەتتى، سودان سوڭ سالدەن كەيىن قولىندا وراعان ءبىر زاتتارى بار، ماعان ءجۇر تەز- تەز كەتتىك دەپ، ءوزىمىزدىڭ پوەزعا قاراي جۇگىرىپ جەتتىك. پوەزعا وتىرعاسىن، جۇرگەننەن كەيىن كوردىم ول زاتتاردى، سابىن،ءتىس پاستاسى، شامپۋن تاعى بىردەڭەلەر، ءبىراق سۇراۋعا باتا المادىم مىنالاردى سول تانىسىڭنان الدىڭ با دەپ. سونىمەن ارالعا دا كەلىپ جەتتىك، كۇن كەشقۇرىم ۋاقىت بولعان، سودان ەكەۋىمىز پوەزدان ءتۇسىپ جاياۋ مورسكايا كوشەسىمەن كەلە جاتىرمىز. مەنىڭ باراتىن ءۇيىم مال سوياتىن قاساپحانا جاقتا بولاتىن، ءبىرتالاي جەر بولاتىن، ول كەزدە تاكسي قايدا، ءبىر اۆتوبۋس مارشرۋت جۇرەتىن ەدى، ءبىراق جانىمداعى تانىسقان جولسەرىگىم كونبەدى. ونىڭ ايتقانى الدىمەن ۆوكزالدان شىعىپ ماياك دەگەن كلۋب بولاتىن، سوعان جەتىپ الايىق، سوندا ءبىر دوسىم بار ەدى، سوعان كىرىپ شىعۋىم قاجەت بولىپ تۇر، سوسىن سەنى باراتىن ۇيىڭە دەيىن ءوزىم جەتكىزىپ سالامىن، ايتپەسە قالادا بۇزىقتار كوپ ساعان ءتيىسىپ جۇرەر دەپ
مەنى جۇباتىپ قويدى. مەن كوندىم، ءسويتىپ جاياۋ ماياك كلۋبىنا دا جەتتىك، كوشە قاراڭعىلانا باستادى.
ماياك كلۋبىنىڭ ارتىندا قازاندىقتا (كوتەلنايا) سوندا جۇمىس جاسايدى ەكەن دوسى، ءوزى قاتارلاس، سودان ول ءبىزدى قارسى الىپ شاي قويدى جولدان كەلە جاتىرسىڭدار عوي دەپ، ءسويتتى دە سىرتقا شىعىپ كەتتى ءقازىر كەلەمىن دەپ، ءبىر كەزدە قولىندا ءبىر بوتەلكە شارابى(ۆينو) بار كەلدى، ءسويتىپ شاي ىشۋگە كىرىسىپ كەتتىك. بوتەلكەنى ەكەۋى ءبولىپ ءىشتى، مەن شاي ءىشىپ وتىرمىن اڭگىمەلەرىن تىڭداپ، 15-تەگى جاس بوزبالامىن، تىنىش وتىرعاننان باسقا قولىمنان نە كەلەدى، سودان قازاندىقتىڭ ىشىندە دۋش بار ەكەن، سوعان شايىنىپ الدىق، قانشا دەگەنمەن جول جۇرگەسىن ادام تەرگە مالىنادى عوي، سودان قايتادان ەكەۋى اڭگىمەسىن جالعاستىرىپ شاراپتىڭ قىزۋىمەن داۋىستارى قاتتى-قاتتى شىعا باستادى، مەن قورقىپ بارامىن ەندى نە ىستەيمىن دەپ، دالانى قاراڭعى باسىپ كەتتى.
ەكەۋى مەنەن جاسىرىپ سويلەسكەنىن ەسىتىپ قالدىم، مەنىڭ جولسەرىگىم ا. حيميادا بولىپ جازاسىن وتەپ كەلە جاتقان بەتى ەكەن، ونىڭ وسىنداي حالگە تۇسۋىنە سول دوسىنىڭ دا قاتىسى بار ما، ايتەۋىر ارالارىندا ءبىر كەلىسپەۋشىلىك، رەنجىستىك بار.
اقىرى بۇلار تاعى ءبىر شاراپ اكەلىپ ەندى ىشەمىز دەپ جاتقاندا، مەن بۇلاردان قۇتىلۋدىڭ جولىن ويلاپ، تىسقا شىعىپ كەلەيىن دەپ سىلتاۋراتىپ سول جەردەن قاشىپ شىقتىم. ايتەۋىر سول قاشقاننان جۇگىرىپ وتىرىپ جارىعى بار ۇلكەن كوشەگە جەتتىم. دالا تاستاي قاراڭعى، كوشەدەگى ادامداردان سۇراستىرىپ، باراتىن ءۇيىمدى ارەڭ تاپتىم، قايتا ول ادامدى قىزمەتتە ىستەيتىن بولعاسىن، تۇرعىندار جاقسى تانيدى ەكەن، سول دا كومەكتەستى ءبىر جاعىنان. مەنىڭ ابىرجىعان ءتۇرىمدى كورىپ، ۇيدەگىلەر وزدەرى دە شوشىپ كەتتى، تەز توسەك سالىپ بەردى، ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعى بولعان ەدى، مەن ۇيىقتاپ كەتىپپىن.
ەرتەڭىنە تۇرىپ، جۋىنىپ شايىنىپ، شاي ءىشىپ بولعاسىن ەندى اەروپروتقا بارىپ سامولەتكە مىنەتىن اقشالارىمدى تۇگەندەپ، قالتامدى اقتارسام، ۇيدەن الىپ شىققان 10 سوم اقشام جوق، بىردەن ءتۇسىندىم، كەشە مەن دۋشقا ءتۇسىپ جاتقاندا قولدى بولعانىن...
ويتكەنى ودان كەيىن مەنى اپارىپ تاستايمىن دەگەن تانىسىم ونشا اسىعا قويماعان.
سودان سول ۇيدەگى اپاعا بولعان جاعىدايدى ايتىپ بەرۋىمە تۋرا كەلدى، ول كىسى مەنىڭ جاعىدايىمدى ءتۇسىنىپ سامولەتكە مىنۋگە 5 سوم تاۋىپ بەردى، ءسويتىپ سول كۇنى سامولەتپەن ۇشىپ ءوزىم تۋىپ وسكەن اۋىلعا دا جەتتىم اۋ –ۋھ دەپ!
وسى بولعان جاعىداي تۋرالى كەيىن 80-جىلداردىڭ ورتاسىندا ارالدا تۇراتىن جاقىن تانىستارىما ايتقان كەزىمدە، ولاردىڭ ماعان ايتقانى:
–«سەن وندا «اقشاپكىگە» تاپ بولعانسىڭ، قايتا ودان وڭاي قۇتىلىپسىڭ»...
سودان بەرى 50 جىلدان اسا ۋاقىت وتسە دە، سول ءبىر بالالىق شاقتاعى باستان وتكەن توسىن وقيعا ەسكە تۇسسە دەنەم تۇرشىگىپ كەتەدى...
ەرالى ەسىموۆ – زەينەتكەر، استانا. ۆاتساپپ.87751901784.