قازاقستاندا «ۇيات» ۇعىمى كونە زاماننان بۇگىنگە دەيىن ۇلكەن وزگەرىستەرگە ۇشىرادى: ەجەلگى نامىس كودەكسىنەن سيفرلىق قۇبىلىس پەن «تابىس كۋلتىنە» دەيىن. ءبىر كەزدە دالادا رۋدان قۋىلۋ قورقىنىشى ولىممەن تەڭ بولسا، كەيىن ۇيات قوعامدىق باقىلاۋ قۇرالىنا اينالدى. ءقازىر قازاقستاندىقتار ازعىندىقپەن ايىپتالۋدان گورى باسقا نارسەلەردەن – ۇلتتىق ءبىرىڭعاي تەستىلەۋدەن (ۇبت) سۇرىنۋدەن، 40 جاستا پاتەرى بولماۋدان قاتتى ۇيالادى، دەپ حابارلايدى infohub.kz.
تاريحي تۇرعىدان ۇيات جەكە سەزىم عانا ەمەس، كۇردەلى الەۋمەتتىك ينستيتۋت بولدى. تاريحشى گاۋحار كانافينانىڭ ايتۋىنشا، «ۇيات ۇعىمى رۋدىڭ ار-نامىسى مەن ابىرويىنا، جەتى اتاعا جانە ۇرپاققا دەگەن جەكە جاۋاپكەرشىلىكپەن تىعىز بايلانىستى». جازبا زاڭدار مەن پوليسيا بولماعان كەزدە ۇيات قوعامدى حاوستان ساقتايتىن نەگىزگى تەتىك قىزمەتىن اتقاردى. «ولىمنەن ۇيات كۇشتى» دەگەن ماقال شىنايى ءومىردى كورسەتتى: قوعامنان الاستاۋ ءقاۋپى ولىمنەن دە قورقىنىشتى بولدى. ۇيات ەكونوميكانى، وتباسى يەرارحياسىن جانە تۇرمىس ەرەجەلەرىن رەتتەدى. XIX عاسىرداعى ورىس زەرتتەۋشىسى الەكسەي لەۆشين «قازاقتاردا الداۋ جانە وپاسىزدىق باسقا قوعامدارعا قاراعاندا الدەقايدا سيرەك كەزدەسەدى» دەپ اتاپ وتكەن.
كەڭەس كەزەڭىندە تەپە-تەڭدىك بۇزىلدى: ەرلەردىڭ ۇياتى السىرەدى، ويتكەنى مەملەكەت قورعاۋ جانە قامتاماسىز ەتۋ فۋنكسيالارىن ءوز موينىنا الدى، ال ايەلدەردىڭ ۇياتى كۇشەيدى. ايەل شاڭىراقتىڭ ساقتاۋشىسى جانە ۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ يەسى بولىپ قالدى، ونىڭ مىنەز-قۇلقىنا باقىلاۋ كۇشەيدى. قوس ستاندارتتار بەكىدى: ەر ادام ءۇشىن نەكەسىز بايلانىس «ۇساق ويىن ساناتىندا» بولسا، ايەل ءۇشىن وشپەيتىن داق بولىپ ەسەپتەلدى.
ينتەرنەت پەن الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ كەلۋىمەن (2000-جىلداردىڭ سوڭى – 2010-جىلداردىڭ باسى) جاڭا ءداۋىر باستالدى. كەز كەلگەن ارەكەت جالپىحالىقتىق نازارعا ىلىگۋى مۇمكىن بولدى. ءانونيمدى «ۇياتمەندەر» پايدا بولىپ، كومپرومات جاريالايتىن پاراقشالار اشتى. استاناداعى قىز ءمۇسىنىن ورامالمەن جاۋىپ، قوعامدىق پىكىرتالاس تۋدىرعان تالعات شولتايەۆ – ايقىن مىسال. گەندەرلىك اسسيمەتريا كۇشەيدى: ەرلەر داۋ-دامايى «ايەلدەر كۇناسىنە» قاراعاندا الدەقايدا از تالقىلاندى.
بۇگىندە ەسكى ۇيات السىرەپ، ورنىنا جاڭاسى كەلەدى. ءىرى قالالاردا اجىراسۋ، نەكەسىز بالا تۋۋ نەمەسە پسيحولوگقا بارۋ ۇيات سانالمايدى. الايدا شاعىن قالالاردا، جەزقازعان تۇرعىنى گ.-نىڭ ايتۋىنشا، «ەسكى ۇيات ءالى كۇشىندە. اجىراسۋ، قىزدىڭ 30-دان اسسا تۇرمىسقا شىقپاۋى، قىسقا كيىم كيۋ، تاماق پىسىرە الماۋ – ءبارى ۇيات. ەسكى ۇياتقا جاڭاسى قوسىلدى: ۇبت-نى ناشار تاپسىرۋ، گرانتقا تۇسپەۋ، تابىسقا ۇمتىلماۋ – ۇيات».
قۇرباندى ايىپتاۋعا دەگەن كوزقاراس تا وزگەرۋدە. جاقىندا ءبىر قىزدى كوشەدە موپەدشى قۇيرىعىنان ۇرعان وقيعا پوليسيانىڭ ەمەس، ونىڭ «ءسىز قىسقا كيىم كيگەنسىز بە؟» دەگەن سۇراعىنا نارازىلىق تۋدىردى. پىكىر بىلدىرۋشىلەر قىزدى قولدادى، بۇل قوعامدىق ساناداعى وزگەرىستى كورسەتەدى.
ۇيلەنۋ تويى نورمالارى دا وزگەرۋدە: بۇرىن قاراپايىم توي جاساۋ ۇيات بولسا، ءقازىر تويعا نەسيە الۋ ۇيات بولىپ سانالادى. ءتىلشى جۇرگىزگەن ساۋالنامادا قازاقستاندىقتار زاماناۋي ۇياتقا مىنالاردى جاتقىزدى: ەر ادامنىڭ بيزنەسكە قاتىسى جوق بولسا دا الەۋمەتتىك جەلىنى بەلسەندى جۇرگىزۋى، ۇبت-نى ناشار تاپسىرۋ، شەتەلدە وقىماۋ، قازاقپەن ۇيلەنبەۋ، 40-قا دەيىن پاتەرى بولماۋ، سونداي-اق (ۇلكەن ۇرپاقتىڭ پىكىرى بويىنشا) شوبەرەلەردىڭ بولماۋى. رەسپوندەنتتەردىڭ ءبىرى ۇياتتىڭ ورنىنا «حارام» ۇعىمى ءجيى قولدانىلا باستاعانىن اتاپ ءوتتى.
پسيحولوگ اينۋر قۇمارعالي نورمالاردىڭ بىركەلكى ەمەستىگىن راستايدى: «ۇلكەن قالاداعى اجىراسۋ مەن الماتىدان 500 شاقىرىم جەردەگى اۋىلداعى اجىراسۋ – ەكى بولەك نارسە. جاڭا نورمالار شاعىن ەلدى مەكەندەرگە بىرتىندەپ جەتەدى، ءبىراق ءارتۇرلى جىلدامدىقپەن». ول وزگەرىستەردى دەموگرافيالىق اۋىسۋمەن بايلانىستىرادى: ادامدار كەيىنىرەك ۇيلەنەدى، كوبىرەك ءبىلىم الادى، ەكونوميكالىق جاعىنان تاۋەلسىز بولادى. «ادامنىڭ ءومىرى ۇلكەن وتباسىنىڭ پىكىرىنە ازىراق تاۋەلدى بولعان سايىن، جەكە تاڭداۋعا كوبىرەك ورىن پايدا بولادى». ونىڭ ايتۋىنشا، ۇيات ەشقايدا جوعالمايدى، تەك وبەكتىسىن وزگەرتەدى: ءبىر ورتادا ءوزىن-وزى دامىتپاۋ ۇيات سانالسا، ەندى بىرىندە ەرتە جۇمىسقا شىققانى ءۇشىن ايىپتايدى.
تابىس سالاسىنداعى قىسىم ەرەكشە بايقالادى. «ادامدار ومىرلىك دەڭگەيىن كوتەرە المايتىنىن مويىنداعانشا نەسيە الۋدى ءجون كورەدى. قازاقستاندا بۇل تويلاردا انىق كورىنەدى»، – دەيدى ساراپشى. سونىمەن قاتار جۇيەلى اعارتۋ جۇمىسىنىڭ جوقتىعىنان جىنىستىق تاقىرىپتار ءالى دە قاتتى تابۋلانعان.
ۇيات تۋرالى پىكىرتالاستاردىڭ جاڭا تولقىنىن رەسەيلىك جۋرناليست يليا ۆارلاموۆتىڭ قازاقستانداعى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق تۋرالى ءفيلمى تۋدىردى. پروگرەسسيۆتى اۋديتوريا ماسەلەنى كوتەرگەنى ءۇشىن العىس ايتسا، كونسەرۆاتيۆتى بولىگى ادەتتەگىدەي «ءوز ىسىڭمەن شۇعىلدان» دەپ جاۋاپ بەرىپ، «ەلدىڭ ابىرويى تۇسەدى» دەپ قورقادى. فيلم كەيىپكەرى انار بورانباەۆا: «قازاقستان – قىلمىستاردى جۇيەلى تۇردە جاسىراتىن ەپيسەنتر» دەپ اتاپ كورسەتتى.
اۆتور ءبىر ساتكە ۆارلاموۆتىڭ بەينەسىن كورگەندە ءوزى دە ىشكى ۇيات سەزىنگەنىن مويىندايدى: «نەگە ءبىزدى شەتەلدىك تالقىلايدى؟» بۇل ىشكى ديالوگ – قوعامنىڭ وتپەلى كەزەڭىن كورسەتەدى. ۇيات ءتىرى، ول تەك وبەكتىسىن اۋىستىردى: ەندى رۋدىڭ نامىسىن ەمەس، نارازىلاردىڭ تۇسىنىگىندەگى «ەل نامىسىن» قورعايدى.