وڭتۇستىك قازاقستان وبىلىسى
شاردارا اۋدانى
№ 16 كوللەدج
ورىنداعان: تۇ-53 توپ ستۋدەنتى جالعاسباي دانا قايرات قىزى
جەتەكشىسى: ايتەنوۆا نۇرگۋل ىدىرىس قىزى
فەرروسيانيدتەرى
فەرروسيانيدتەرىنىڭ گاللي، يندي جانە ءتالليدىڭ اناليتيكالىق حيمياسىندا ماڭىزى زور. گالي فەرروسيانيدىن Gn4[Fe(سN)6]3 ەڭ العاش لەكوك دە بۋابودران العان، ول ونىمەن گالليدى قىشقىل ەرىتىندىلەردەن ءبولۋ ءۇشىن قولدانعان: 12%ء-تى تۇز قىشقىلىنان شامامەن 10 مل-نەن 0،1 مگ Ga تۇنادى. ءاناليزدىڭ فيزيكا-حيميالىق تاسىلدەرىن قولدانىپ گالليدىڭ فەرروسيانيدپەن ارەكەتتەسۋىن ي.ۆ.تانانايەۆ پەن ن.ۆ.باۋسوۆا جۇرگىزگەن. ولاردىڭ انىقتاۋى بويىنشا فەرروسيانيد: گاللي قاتىناسى 0،75-تەن تومەن بولسا جوعارىدا كورسەتىلگەن قاراپايىم فەرروسيانيد تۇزىلەدى. ەگەر فەرروسيانيد مولشەرى جوعارى بولسا ارالاس تۇزدار تۇزىلەدى: MeGa[Fe(CN)6] (مۇندا مە - Na، ك جانە Rb مەن Cs). Erep ليتي بولسا كەز كەلگەن قاتىناستا جاي تۇز تۇزىلەدى: Ga4[Fe(CN)6]3.
تۋرا سونداي تەرەڭ زەرتتەۋلەر ءينديدىڭ فەرروسيانيدپەن ارەكەتتەسۋىنە دە ارنالعان. ناتري مەن ليتي فەرروسيانيدتەرى ينديمەن تەك قۇرامى جاي تۇزعا سايكەس قوسىلىس تۇزەتىنى انىقتالدى: In4[عە(سN)6]3. ال كالي فەرروسيانيدىمەن تۇندىرسا (گاللي سياقتى) ەكى ءتۇرلى تۇز تۇزىلەدى: ەگەر فەرروسيانيد: يندي قاتىناسى 0،75-تەن اسپاسا — جاي تۇز؛ ەگەر فەرروسيانيد مولشەرى جوعارى بولسا - قوس تۇز KIn[Fe(CN)6].
قوس تۇزدىڭ تۇراقتىلىعى جاي تۇزبەن سالىستىرعاندا جوعارى.
ءبىر ۆالەنتتى تاللي ءسىلتى مەتالدار سياقتى، ياعني ءسىلتى مەتالدار يوندارىمەن از ەريتىن قوس تۇزدار ءتۇزىپ تۇنباعا تۇسەدى: ءتى2مە[عە(سN)6]. ءتى+ مىسپەن دە از ەريتىن قوسىلىستار بەرەدى — Tءى2Cu2[Fe(CN)6]2، نيكەلمەن دە — TI4Ni4[Fe(CN)6]3، سونىمەن قاتار كوبالت، كادمي جانە مىرىشپەن. بۇل تۇنبالاردىڭ ەرىگىشتىگى تومەن بولعانى سونشالىق، ەگەر بۇل ەلەمەنتتەردىڭ فەرروسيانيدتەرىنىڭ سۋسپەنزياسىنا تاللي قوسسا، ءتۇستى مەتالدىڭ يونىن تاللي ىعىستىرادى، ياعني تاللي ەرىتىندىدەن بولىنەدى. بۇل جايدى ي.ۆ. تانانايەۆ پەن م.ا. گلۋشكوۆا ءتۇستى مەتالدار بار ەرىتىندىلەردەن ءتالليدىڭ ءوتس از مولشەرىن (شامامەن 0،01 گ/ل) فەرروسيانيد ارقىلى ءبولۋ ءۇشىن قولدانۋدى ۇسىندى.
تاللي مەن ۋرانيل دە وتە از ەرىگىشتىككە يە (2،1∙10-5 مول/ل) - Tءى2(UO2)3[Fe(CN)6]2 جانە Tءى4(UO5)4[Fe(CN)6]5، سونىمەن قاتار تاللي فەرروسيانيدىنىڭ سيرەك جەر ەلەمەنتتەرىمەن ارالاس قوسىلىستارى، مىسالى لانتانمەن — TءىLa[Fe(CN)6]4H2O. ەگەر تI+ ءسىلتى مەتالدارمەن سالىستىرسا، ول Tءى-Cs — Rb — ك — Na — Li قاتارىن باستايتىنى اڭعارىلادى، ياعني ءتالليدىڭ از ەريتىن فەرروسيانيدتەر ءتۇزۋ قابىلەتى ءسىلتى مەتالداردان جوعارى.
فەرريسيانيدپەن گاللي، يندي جانە تاللي تۇنبا بەرمەيدى.
كومپلەكستى قوسىلىستارى
گالليگە كومپلەكستى فتوريدتەر ءتۇزۋ قاسيەتى ءتان، ياعني فتوروگاللاتتار، ولاردىڭ جالپى فورمۋلاسى - مە3(ساع)6، (مۇندا Me — ءسىلتى مەتالل). ءبىراق قازىرگى فيزيكا-حيميالىق ادىستەرمەن NaF:GaF3 قاتىناسى 3:1 ەمەس، 2،6:1 ەكەنى جانە دە ناتري فتوروگاللاتىنىڭ فورمۋلاسى 13NaF5GaF3 ەكەنى دالەلدەندى. بۇل تۇزدىڭ سۋداعى ەرىگىشتىگى 0،31%، وسىعان نەگىزدەلىپ گالليدى كومپلەكستى فتوريد تۇرىندە باسقا ەرىگىش فتوريدتەر تۇزەتىن ەلەمەنتتەردەن بولۋگە بولادى.
فتوروگاللاتتاردىڭ قۇرامى كاتيون تابيعاتىنا تاۋەلدى: كالي فتوروگاللاتىنىڭ قۇرامى K2(GaF55H2O)، رۋبيدي مەن سەزي فتوروگاللاتتارىنىڭ قۇرامى Me(GaF42H2O). سۋلى ەرىتىندىلەردە فتوروگاللاتتار گاللي ءفتوريدىن جانە ءسىلتى ءفتوريدىن ءتۇزۋ ارقىلى ديسسوسياسيالانادى، ال گاللي ءفتوريدى ءارى قاراي GaF+2 يونىن ءتۇزىپ ديسسوسياسيالانادى. بۇل ەرىتىندىدە قۇرامىندا گاللي بار باسقا يوندار تابىلماعان. باري جانە سترونسي فتوروگاللاتتارىنىڭ قۇرامى Mە3(GaF6)2H2O.
گاللي گالوگەنيدتەرى ءار ءتۇرلى ورگانيكالىق زاتتارمەن، مىسالى ورتوفەنانترولينمەن كومپلەكستى قوسىلىس تۇزەدى. گاللي ءحلوريدى فەنانترولين ەكى مولەكۋلاسىن، ال بروميد پەن يوديد - ءۇش مولەكۋلاسىن قوسىپ الادى. بۇل كومپلسكستى قوسىلىستاردىڭ تۇراقتىلىعى وتە جوعارى — گاللي ولاردان اممياكپەن دە تۇندىرىلمايدى. تۋرا وسىنداي كومپلەكستەر پيريدينمەن، نيتروبەنزولمەن جانە ت.ب. كوپتەگەن قۇرامىندا ازوت بار ورگانيكالىق زاتتارمەن الىنعان.
ت.ۆ.پەرمياكوۆا مەن ي.س.ليلەيەۆ رن 9،2-10 شاماسىندا ناتري گاللاتى مەن ناتري بيكاربوناتىن ارەكەتتەستىرىپ كومپلەكستى ناتري گاللوكاربوناتىن Na2OGa2O32CO2rH2O العان. بۇل ۇساق كريستالدى اق ءتۇستى ۇنتاق زات، ازداپ ىلعالتارتقىش، قىشقىلداردان، سىلتىلەردەن، سونىمەن قاتار سۋ اسەرىنەن دە (قىزدىرسا) وڭاي ىدىرايدى.
گاللي كوپتەگەن ورگانيكالىق قىشقىلدارمەن دە كومپلەكستى قوسىلىستار تۇزەدى. شاراپ قىشقىلىمەن گاللي، تۇراقتىلىعى اليۋميني كومپلەكسىنەن جوعارى، كومپلەكستى قوسىلىس بەرەدى: ەگەر اليۋميني كاتيونىنىڭ شاراپ قىشقىلدى كومپلەكستەگى بايلانىس كۇشىن 1-گە تەڭەسەك، وندا گالليدىڭ بايلانىسۋى: 111-گە تەڭ بولادى؛ شاراپقىشقىلدى ەرىتىندىلەردەن گاللي گيدروكسيدى رن 2،5-كە تەڭ بولعاندا تۇندىرىلا باستايدى، ال اليۋميني — 3،6. قاي ەلەمەنتتىڭ گيدروكسيدى ەڭ از ەرىگىش بولسا، سول ەلەمەنتتىڭ شاراپقىشقىلدى كومپلەكسى تۇراقتىلاۋ بولادى.
وكسالاتتى ەرىتىندىلەردە جاي وكسالاتپەن Ga2(C2O4)3 قاتار ەكى كومپلەكستى يون بولادى – [Ga(C2O4)2]- جانە [Ga(C2و4]3- ولار رن ءمانى جوعارىلاسا تەپە-تەڭدىك كومپلەكستى وكسالاتتارعا قاراي ىعىسادى، ال تومەندەسە جاي وكسالاتقا قاراي ىعىسادى /1068/. پولياروگرافيالىق ادىسپەن رن 8،6-10-عا دەيىن [سIn(ساو4)3]3- كومپلەكسى بولاتىنى دالەلدەندى، بۇل كومپلەكستىڭ توتىقسىزدانۋىنىڭ جارتىلاي پوتەنسيالى (-1،58)÷(-1،60)-قا تەڭ. قۇرامى تۋرا وسىنداي كومپلەكستەر ساليسيل قىشقىلىنىڭ ەرىندىلەرىندە دە تۇزىلەدى. سونىمەن قاتار ۇشوكسيگلۋتار قىشقىلىمەن، وكسيحينوليممەن، كۋپفورونمەن كومپلەكستى قوسىلىستارى بەلگىلى. سوڭعى جىلدارى گالليمەن قانىق بويالعان ءتۇستى قوسىلىستار بەرەتىن ورگانيكالىق زاتتار ۇسىنىلعان. بۇل زاتتاردىڭ گالليدىڭ اناليتيكالىق حيمياسىندا ماڭىزى زور. مىسالى، رودامين ۆ جانە ج، نەمەسە "گالليون" — وكسيحلورامينونافتالينديسۋلفو قىشقىلى.
يندي ءحلوريدى گاللي ءحلوريدى سياقتى، ءسىلتى مەتالدارمەن مە3Inس162ن2و نەمەسە Me2InCl5-H2و تيپتەس كومپلەكستى تۇزدار تۇزەدى، سونىمەن قاتار اممياكپەن جانە ورگانيكالىق زاتتارمەن دە كومپلەكستى قوسىلىستار بەرەدى. ءينديدىڭ كوپ كومپلەكستى قوسىلىستارى اناليتيكالىق حيميادا كەڭىنەن قولدانىلادى، مىسالى وكسيحينولينمەن، پيروكاتەحينمەن، حيناليزارينمەن، ءار ءتۇرلى ازوبوياۋلارمەن كومپلەكستى قوسىلىستارى /1050، 1058/.
جوعارىدا ءينديدىڭ قوس سۋلفاتتارى تۋرالى اتالعان ەدى. ول سونىمەن قاتار قۇرامى H[In(SO4)2]3،5H2O-گe سايكەس كومپلەكستى سۋلفاتتار تۇزەدى. ءبىراق ءينديدىڭ كومپلەكستى سۋلفاتتارىنىڭ قۇرىلىمى جانە قاسيەتتەرى تولىق زەرتتەلمەگەن. ونى يندي سۋلفاتتارىنىڭ پولياروگرافيالىق زەرتتەۋلەرى دالەلدەدى.
يندي وكسالاتتارمەن ارەكەتتەسكەندە، ساتىلاپ كەلەسى كومپلەكستى قوسىلىستار تۇزىلەدى: (ءىnس2و4)+، [ءىn(س2و4)2]- جانە [ءىn(س2و4)3]3-، Cs[In(C2O4)2]nH2O قوسىلىستارى ءبولىنىپ الىندى جانە ولار وكسالاتتىڭ ارتىق مولشەرىندە ەريتىنى انىقتالدى. يندي وكسالاتى سۋ مولەكۋلاسىنىڭ ءار ءتۇرلى سانىمەن — 0-دەن 8-گە دەيىن — كريستالدانادى، سۋدا از ەريدى (51-4 مول/ل)، قىمىزدىق قىشقىلىندا دا از ەريدى (1∙10'3 مول/ل). 210°س-قا دەيىن قىزدىرسا وكسيوكسالات ءىn2و(س2و4)2 تۇزىلەدى، ال 520°س-تا ول تولىق سو2 مەن ءىn2و3 ىدىرايدى.
يندي تارتراتى قاسيەتى بويىنشا گاللي تارتراتىنا وتە جاقىن /1074/، ءبىراق تۇراقتىلىعى تومەن.
ءتالليدىڭ كومپلەكستى قوسىلىستارى دا الۋان ءتۇرلى جانە كوپ. ءۇش ۆالەنتتى تاللي گالوگەنيدىنىڭ اممياكاتتارى بەلگىلى - TءىCءى33NH3. ف.يا.كۋلبا مەن ۆ.ە.ميرونوۆ /1075/ ءتىى3 يودتىڭ ءسپيرتتى ەرىتىندىسىمەن ارەكەتتەستىرىپ ءتاللوۇشيوديدىن ءتىىى2 جانە ءپولييوديدىن العان — Tءىl5، ولار 70-80°س تەمپەراتۋرادا T1I جانە ءى2 ىدىرايتىن قارا جىلتىر قابىرشاقتار. سونىمەن قاتار، ت1ءى3 ديوكسانمەن قوسىلىپ الىنعان.
تاللي ءيوديدىن كالي ءيوديدى ەرىتىندىسىندە ەرىتسە ءبىر قاتار كومپلەكستى قوسىلىستار تۇزىلەدى - T112- ، ءتىى32- ءتىى43-.
ەرىگىشتىگى تەمپەراتۋرادان تاۋەلدى: ەگەر 20°س-تا 1،5م كالي يوديدىندە 1،49-10-5 مول/ل ءتىI ەرىسە، 70°س-تا 11،39∙10-5 مول/ل ەريدى. سۋرەتتە تاللي ءيوديدىنىڭ 20°س تەمپەراتۋراداعى كالي ءيوديدىنىڭ كونسەنتراسياسىنان تاۋەلدىلىگى كەلتىرىلگەن.
سۋرەت. تاللي ءيوديدى ەرىگىشتىگىنىڭ كالي ءيوديدى كونسەنتراسياسىنان تاۋەلدىلىگى
ءوزى ءبىر جانە ءۇش ۆالەنتتى يوننىڭ ءرولىن اتقاراتىن كومپلەكستى قوسىلىستاردى تاللي وڭاي تۇزەدى، مىسالى ت1(ت1س14)، ءتى(تll8)، Tl2[Ti(Nو3)5]. تاللي سونىمەن قاتار كومپلەكستى ورگانيكالىق قوسىلىستار تۇزەدى - ءتىس13س2ن5ون جانە ت1س13(س2ن5)2و. TiCNSء-تى ناتري، كالي، ليتي، سەزي رودانيدتەرىندە ەرىتۋ ارقىلى الىنعان ءبىر ۆالەنتتى ءتالليدىڭ ءرودانيدتى قوسىلىستارى بەلگىلى.
ءۇش ۆالەنتتى ءتالليدىڭ فەنانترولينمەن جانە ديپيريديلمەن قوسىلىستارى سۋدا (310s مول/ل) جانە سپيرتتە (10-4 مول/ل) ەرىمەيدى. اناليتيكالىق حيميادا كەڭىنەن قولدانىلاتىن اريلمەتان قاتارىنىڭ ورگانيكالىق بوياۋىشتارىمەن مەتيل كۇلگىن، مالاحيت جانە بريلليانت جاسىلى، اۋرامين، رودامين تاللي قوسىلىستارى ءار ءتۇرلى كومپلەكس بەرەدى. بۇل رەاكتيۆتەردىڭ تولىق سيپاتتاماسى ۆ.پ.گلادىشيەۆ جۇمىسىندا بەرىلگەن. ءتالليدىڭ، يندي مەن گالليدىڭ كۇردەلى مەتاللورگانيكالىق قوسىلىستارى بەلگىلى.
جوعارىدا قاراستىرىلعاي يندي، گاللي جانە ءتالليدىڭ قوس نيتراتتارى جانە اشۋداستارى دا كومپلەكستى قوسىلىستارعا جاتادى، ءبىراق تۇراقتىلىعى وتە تومەن.
ادەبيەتتەر ءتىزىمى:
1. فەرسمان ا.ە. رەدكيە مەتاللى. 1932، № 4-5.
2. ساجين ن.پ.، مەەرسون گ.ا. رەدكيە ەلەمەنتى ۆ نوۆوي تەحنيكە // حيم. ناۋكا ي پروم.، 1956. ت.ءى، № 5.
3. مەەرسون گ.ا. ي زەليكمان ا.ن. مەتاللۋرگيا رەدكيح مەتاللوۆ. مەتياللۋرگيزدات، 1954.
4. زەليكمان ا.ن.، سامسونوۆ گ.ۆ.، كرەين و.ە. مەتاللۋرگيا رەدكيح مەتاللوۆ. مەتاللۋرگيزدات، 1954.
5. ترونوۆ ۆ.گ. ككلاد رۋسسكيح ۋچەنىح ۆ حيميۋ رەدكيح ەلەمەنتوۆ. يزد. زنانيە، 1952.
6. ۆينوگرادوۆ ا.پ. گەوحيميا رەدكيح ي راسسەياننىح حيميچەسكيح ەلەمەنتوۆ ۆ پوچۆاح. يزد. ان سسسر، 1950.