وڭتۇستىك قازاقستان وبىلىسى
شاردارا اۋدانى
№ 16 كوللەدج
ورىنداعان: تۇ-53 توپ ستۋدەنتى قانىبەك ەربولات اسان ۇلى
جەتەكشىسى: ايتەنوۆا نۇرگۋل ىدىرىس قىزى
گاللي ءۇش ءتۇرلى وكسيد تۇزەدى — Ga2و، GaO جانە Ga2O3. ىشىندەگى ەڭ تانىمدىسى — Ga2O3. بۇل وكسيد قيىن بالقيتىن اق كريستالدى ۇنتاق، ەكى موديفيكاسيا تۇرىندە بەلگىلى - جانە. بالقۋ تەمپەراتۋراسى ءبىر مالىمەتتەر بويىنشا 1900°س، ال باسقا مالىمەتتەردە 1740°س. بۇل قوسىلىستىڭ ءتۇزىلۋ جىلىلىعى 256 ككال/مول. ونى Ga(OH)3 گيدروكسيدىن قىزدىرۋ ارقىلى الادى. گاللي وكسيدى مەن امموني وكسيدتەرىنىڭ كەيبىر قاسيەتتەرى وتە ۇقساس. فوستەر مەن شتۋميف زەرتتەۋلەرىندە گاللي وكسيدتەرىنىڭ بارلىق تۇرلەرى امموني وكسيدىنە وتە ۇقساس ەكەنىن كورسەتكەن. ەگەر گاللي وكسيدىن تازا گالليمەن قىزدىرسا گالليدىڭ اسا توتىعى Ga2O تۇزىلەدى:
Ga2O3 + 4Ga → 3Ga2O
گالليدىڭ اسا توتىعى - قوڭىر ءتۇستى ۇنتاق، بالقۋ تەمپەراتۋراسى 660°س-تان جوعارى. ونىڭ ءتۇزىلۋ جىلىلىعى - 82 ككال/مول. ول وتە كۇشتى توتىقسىزداندىرعىش - كۇكىرت قىشقىلىن كۇكىرتسۋتەككە دەيىن توتىقسىزداندىرادى.
مەتالدىق گالليدى توتىقتىرعاندا Ga2O3 ەمەس، ەكى ۆالەنتتى گالليدىڭ توتىعى - GaO تۇزىلەدى. ول سۇر ءتۇستى زات، سۋدا ەرىمەيدى، ءبىراق قىشقىلداردا جاقسى ەريدى. GaO كۇشتى توتىقسىزداندىرعىش (Ga3+/Ga2+ جۇيەسىنىڭ ە°=-0،65 ۆ تەڭ).
گاللي گيدروكسيدى امفوتەرلى، ول قىشقىلداردا دا نەگىزدەردە دە جاقسى ەريدى. Ga(GH)3ء-تىڭ ەرىتىندىلەردەن تۇنۋى رن=3،4-تە باستالادى، ال امموني گيدروكسيدى ءۇشىن 4،1-دە. ياعني گاللي گيدروكسيدى امموني گيدروكسيدىمەن (ونىڭ انالوگى)سالىستىرعاندا قىشقىلدىلاۋ بولىپ تابىلادى. ي.ۆ.تانانايەۆ پەن ن.ۆ.باۋسوۆا العان تاۋەلدىلىكتە (سۋرەت) گاللي ءحلوريدى ەرىتىندىسىنەن ونىڭ گيدروكسيدىنىڭ تۇندىرىلۋى كورسەتىلگەن.
ءحلوريدتى ەرىتىندىلەردەن گاللي گيدروكسيدىن تۇندىرۋ
تۇنبانىڭ ءتۇزىلۋى NaOH: GaCl3=2،6:l قاتىناسىڭدا عانا باستالاتىنى بايقالعان، الدىمەن ناتري گيدروكسيدىنىڭ از مولشەرىندە ەريتىن نەگىزگى تۇزدار تۇزىلەدى: Ga(OH)Cl2 جانە Ga(OH)2Cl. NaOH:GaCl3 قاتىناسى 3:1 بولعاندا Ga(OH)3 تۇنباسى ەرىپ NaGaO2 جانە Na[Ga(OH)4] (گيدراتتالعان ءتۇرى) تۇزىلەدى.
سونىمەن قاتار ب.ن.يۆانوۆ-ەمين تولىق زەرتتەگەن Me3Ga(OH)6 ءتۇرلى گاللاتتار گيدرووكسوقوسىلىستار بەلگىلى. بۇل قوسىلىستاردىڭ تۇراقتىلىعى ءار ءتۇرلى: Li3[Ga(OH)6] كادىمگى جاعدايدا دەگيدراتتالادى، تۋرا سونداي ناتري قوسىلىسى - 120°س تەمپەراتۋرادا جانە كالي قوسىلىسى - 137°س-تا، ال سوندا تۇزىلەتىن ناتري جانە كالي مەتاگاللاتتارىن سۋمەن ارەكەتتەستىرسە، كاليدان وڭاي گيدروكسوقوسىلىستارى تۇزىلەدى. سۋسىزدانعان ليتي گاللاتىن گيدراتتاۋ قيىنىراق جۇرەدى - 200°س تەمپەراتۋرادا اۆتوكلاۆتا جانە تولىق ەمەس.
يندي توتىققاندا سارى ءتۇستى يندي وكسيدىن تۇزەدى: In2و3. 850°س-تان جوعارى قىزدىرعاندا يندي وكسيدى ونىڭ اسقىن توتىعىنا اينالادى - In3و4. In3و4 ءتۇزىلۋ جىلىلىعى — 240 ككال/مول قۇرايدى. ونىڭ تومەن وكسيدتەرى دە بەلگىلى — Inو جانە In2و.
ءبىر ۆالەنتتى ءينديدىڭ وكسيدىن — In2و ونىڭ گيدروكسيدىن سۋتەكپەن 400-500°س-تا توتىقسىزداندىرعاندا الۋعا بولادى نەمەسە مەتالدىق ءينديدى سو2 اعىنىندا 850°س تەمپەراتۋرادا قىزدىرعاندا الۋعا بولادى. قارا ءتۇستى، ۇساق كريستالدى زات، اۋادا قاتتى قىزدىرعاندا سارى ءتۇستى ءۇش وكسيدكە اينالادى، سۋىق سۋمەن ارەكەتتەسپەيدى، تۇز قىشقىلىندا جاقسى ەريدى، ەرىگەندە ءبىرشاما مولشەرى يندي گيدريدى تۇرىندە بولىنەدى.
ەكى ۆالەنتتى يندي وكسيدى — Inو ۆاكۋۋمدا In2و3ء-تىڭ تەرميالىق ىدىراۋ كەزىندە تۇزىلەدى. ونىڭ الۋ جولدارى جانە قاسيەتتەرى تۋرالى تولىق مالىمەتتەر ءالى جوق، تەك ونىڭ سۋدا ەرىمەيتىنى جانە قىشقىلداردا ەريتىنى تۋرالى بەلگىلى.
In(ون)3 — امفوتەرلى، ءبىراق ونىڭ قىشقىلدىق قاسيەتتەرى سا(ون)3-پەن سالىستىرعاندا السىزدەۋ. In(ون)3ء-تىڭ ءتۇزىلۋى جانە نەگىزدەردە ەرۋى تولىق زەرتتەلگەن. گاللي سياقتى يندي تۇزدارىنىڭ ەرىتىندىلەرىن ناتري گيدروكسيدىمەن ارەكەتتەستىرگەندە الدىمەن ەريتىن نەگىزگى تۇزدار تۇزىلەدى، سوسىن Sn(OH)3 تۇنباسى تۇزىلەدى، العاشقى تۇزدىڭ انيونىنا (سۋلفات نەمەسە حلوريد) بايلانىستى نەگىزگى تۇزدىڭ قۇرامى دا ءار ءتۇرلى بولادى. گيدروكسيدتەرىنىڭ دە ءتۇزىلۋ رن-ى ءار ءتۇرلى، مىسالى يندي ءحلوريدى ەرىتىندىسىنەن گيدروكسيدى رن=3،7 بولعاندا، ال سۋلفاتىنان - رن=3،4 بولعاندا تۇزىلەدى.
In (ون)3ء-تىڭ ماكسيمالدى ەرىگىشتىگى (11 مگ/ل) ءسىلتى كونسەنتراسياسى 11،33 مول/ل بولعاندا جەتەدى، ەرىگىشتىك قيسىعىندا وتكىر شىڭ بار: سىلتىلىك 11،33 مول/ل-دەن تومەن بولعاندا گيدروكسيد از ەريدى، ودان جوعارى بولسا تەز تومەندەيدى، سەبەبى ناتري گەكساگيدروينداتتارى تۇزىلەدى.
سونىمەن قاتار ءسىلتىنىڭ ارتىق مولشەرىندە گيدرووكسويونداردىڭ پوليمەرلەنۋى بولۋى مۇمكىن دەپ بولجامدايدى.
In(ون)3ء-تىڭ سىلتىلەردە قيىنىراق ەرۋىن (ياعني از ەريتىن گەكساگيدروينداتتاردىڭ ءتۇزىلۋىن) ءىس جۇزىندە ءينديدى قالايىدان ءبولۋ ءۇشىن قولدانادى، ناتري گيدروكسيدىنىڭ 4-8 ەسە ارتىق مولشەرىندە قالايى ستاننيت تۇرىندە ەرىتىندىگە اۋىسادى، يندي تولىق قاتتى فازادا قالادى. وكسيدتەر قوسپالارىن مۇنداي تاسىلمەن ءبولۋىن جۇرگىزۋ ءۇشىن ولاردى الدىمەن 2-4 ساعات ىشىندە ءسىلتى ەرىتىندىسىمەن ارالاستىرعان.
تاللي اۋادا قىزدىرعاندا ەكى ءتۇرلى وكسيدتەردىڭ قوسپاسىن تۇزەدى — T12و جانە ت12و3. ءتالليدىڭ اسا توتىعى شامالاپ قىزدىرعاندا-اق ونىڭ وكسيدىنە اينالادى. سىرتقى سيپاتى بويىنشا ءتى2و قارا ءتۇستى زات، كەيبىر مالىمەتتەر بويىنشا ءتى2و — اقشىل-سارى ءتۇستى زات. ءتۇسىنىڭ سيپاتىنداعى مۇنداي ايىرماشىلىق مۇمكىن ونىڭ ىلعالدى وڭاي تارتىپ، سارى ءتۇستى ءتىون-قا اينالۋىمسن بايلانىستى بولار. ءتۇزىلۋ جىلىلىقتارى: ءتى2و اسا توتىعى ءۇشىن — 42،3 ككال/مول، Tءى2O وكسيدى ءۇشىن — 120 ككال/مول.
ءتى2و3 100°س-تا ءتى2و مەن وتتەككە ديسساسياسيالانادى. ءبىراق ۆ.ي. بيبيكوۆا مەن ي.ي.ۆاسيلەۆسكايا ءتى2و3 بۋىنىڭ سەرپىمدىلىگىن ديسسوسياسيا بولمايتىن جاعدايدا (وتتەك اعىنىندا) ولشەگەن. ولار سونىمەن قاتار، ءتالليدىڭ اسا توتىعىنىڭ بۋىنىڭ قىسىمىن (ازوت اتموسفەراسىندا) ولشەپ، كەلەسى مالىمەتتەردى العان:
|
تەمپەراتۋرا، °س |
600 |
700 |
900 |
|
بۋىنىڭ سەرپىمدىلىگى، مم.سىناپ باعاناسىمەن: ءتى2و3 |
جوق |
7،4 |
102 |
|
ءتى2و |
20 |
-40 |
-120 |
ءتى2و3 سۋدا ەرىمەيدى، ءبىراق قىشقىلداردا جاقسى ەريدى. ءتى2و ءسىلتى مەتالداردىڭ وكسيدتەرى ءتارىزدى سۋدا وڭاي ەريدى.
تاللي تۇزدارىنىڭ سىلتىلەرمەن ارەكەتتەسۋىندە ءتى(ون)3 وڭاي تۇنباعا تۇسەدى، ال ءبىر ۆالەنتتى تاللي ءسىلتى مەتالدار سياقتى وڭاي ەريتىن ءتىون گيدروكسيدىن بەرەدى (254 گ/ل - 0°س-تا جانە 1483 گ/ل 100°س-تا)، ءتى(ون)3 رن=3،5 بولعاندا تۇزىلەدى دە نەگىزگى قاسيەت كورسەتەدى، ءبىراق نەگىزگى تۇزدار تۇزبەيدى. ءسىلتىنىڭ ارتىق مولشەرىندە ءتى(ون)3 ەرىمەيدى.
ادەبيەتتەر ءتىزىمى:
1. فەرسمان ا.ە. رەدكيە مەتاللى. 1932، № 4-5.
2. ساجين ن.پ.، مەەرسون گ.ا. رەدكيە ەلەمەنتى ۆ نوۆوي تەحنيكە // حيم. ناۋكا ي پروم.، 1956. ت.ءى، № 5.
3. مەەرسون گ.ا. ي زەليكمان ا.ن. مەتاللۋرگيا رەدكيح مەتاللوۆ. مەتياللۋرگيزدات، 1954.
4. زەليكمان ا.ن.، سامسونوۆ گ.ۆ.، كرەين و.ە. مەتاللۋرگيا رەدكيح مەتاللوۆ. مەتاللۋرگيزدات، 1954.
5. ترونوۆ ۆ.گ. ككلاد رۋسسكيح ۋچەنىح ۆ حيميۋ رەدكيح ەلەمەنتوۆ. يزد. زنانيە، 1952.
6. ۆينوگرادوۆ ا.پ. گەوحيميا رەدكيح ي راسسەياننىح حيميچەسكيح ەلەمەنتوۆ ۆ پوچۆاح. يزد. ان سسسر، 1950.