گاللي، يندي، ءتالليدىڭ وتتەكتى قىشقىلدارىنىڭ تۇزدارىمەن گالوگەندى قوسىلىستارى

وڭتۇستىك قازاقستان وبىلىسى
شاردارا اۋدانى
№ 16 كوللەدج
ورىنداعان: تۇ-53 توپ ستۋدەنتى ابدۋللا اسەل ماراتبەك قىزى
جەتەكشىسى: ايتەنوۆا نۇرگۋل ىدىرىس قىزى

وتتەكتى قىشقىلداردىڭ تۇزدارى

گاللي، يندي جانە تاللي وكسيدتەرىن قىشقىلداردا ەرىتكەندە ءۇش ۆالەنتتى كاتيوننىڭ (Ga³⁺، In³⁺، ت1³⁺) سايكەس تۇزدارى ءتۇزىلeدi، نەمەسە ءتى⁺. ءبىر ۆالەنتتى ءتالليدىڭ تۇزدارى مەتالدىق ءتالليدى قىشقىلداردا ەرىتكەندە (گاللي مەن ين­دي مۇنداي جاعدايلاردا ءۇش ۆالەنتتى يون تۇزەدى) تۇزىلەدى.

ءۇش ۆالەنتتى گاللي، يندي جانە ءتالليدىڭ ازوتقىشقىلدى تۇزدارى سۋدا جاقسى ەريدى، ال گاللي مەن ءينديدىڭ تۇزدارى اۋادا ارەكەتتەسىپ جايىلىپ كەتەدى. كۇكىرتقىشقىلدى تۇزدارى (ازوت قىشقىلى سياقتى ءتۇسسىز) سۋدا جاقسى ەريدى.

ولاردىڭ كريستالدانۋى سۋدىڭ كوپ مولشەرىمەن جۇرەدى جانە ءسىلتى مەتالداردىڭ سۋلفاتتارىمەن قوس تۇزدار تۇزەدى. گاللي تيپتىك اشۋداستار بەرەدى، قۇرامى — MeGa(SO₄)₂ 12ن₂و.

د.ي.مەندەلەيەۆ 1971 جىلى ءالى اشىلماعان "ەكا-اليۋمينيدىڭ" قاسيەتتەرىن بولجاي كەلە "ەكا-اليۋميني" اشۋداستار تۇزەدى دەپ كورسەتكەن. يندي دە اشۋداستار بەرەدى، ءبىراق بارلىق ءسىلتى مەتالدارمەن ەمەس. ناتريمەن جانە كاليمەن ين­دي 4 سۋ مولەكۋلاسى بار قوس تۇزدار تۇزەدى. اممونيمەن 36°س تەمپەراتۋرادا سۋلى ەرىتىندىلەردە كريستالداعاندا ۇقساس قوس تۇزدار، ال تومەن تەمپەراتۋرالاردا — اشۋداستار تۇزەدى.

ءۇش ۆالەنتى تاللي اشۋداستار تۇزبەيدى: ونى ءسىلتى مەتالدارمەن قوس تۇزدارى 8 مولەكۋلا سۋمەن كريستالدانادى. ءبىر ۆالەنتتى تاللي ءسىلتى مەتالدارعا ۇقساس بولعاندىقتان TءىAI(SO₄)₂12H₂O اشۋداسىن بەرەدى، ولار اليۋموكالي اشۋداستارىمەن سالىستىرعاندا (47،9 جانە 26 گ/ل 0°س تەمپەراتۋرادا) ەكى ەسە وڭاي ەريدى. ءۇش ۆالەنتتى گال­لي، يندي جانە تاللي تۇزدارىنىڭ سۋلى ەرىتىندىلەرى اليۋميني تۇزدارىنىڭ ەرىتىندىلەرى ءتارىزدى گيدروليز ارقاسىندا ءالسىز قىشقىل  ورتا بەرەدى. ءتى⁺ تۇزدارىنىڭ ەرىتىندىلەرى قىشقىل ورتا بەرمەيدى.  Tءى⁺ تۇزدارىنىڭ ەرىگىشتىگى ءتى³⁺ پەن سالىستىرعاندا ەداۋىر تومەن، تەمپەراتۋرا وسكەن سايىن ەرىگىشتىك ەلەۋلى وسەدى، مىسالى نيتراتىنىڭ ەرىگىشتىگى تەمپەراتۋراعا بايلانىستى قالاي وزگەرەتىنى سۋرەتتە كورسەتىلگەن.

تەمپەراتۋراعى بايلانىستى تاللي تۇزدارىنىڭ ەرىگىشتىگى

وسى سۋرەتتە سالىستىرۋ ءۇشىن ءتىون جانە تاللي ءحلوريدىنىڭ ەرىگىشتىكتەرى كەلتىرىلگەن. ءتى⁺ تۇزدارىنىڭ تومەن ەرىگىشتىگى جانە ونىڭ تەمپەراتۋرادان تاۋەلدىلىگى قۇرامىندا تاللي بار شيكىزاتتاردى وڭدەگەندە ونى باسقا مەتالداردان وڭاي ءبولىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

3 كەستەدە ءتالليدىڭ كەيبىر تۇزدارىنىڭ 0°س-تا جانە 20°س تەمپەراتۋرالاردا ەرىگىشتىگى كەلتىرىلگەن.

3 كەستە

ءبىر ۆالەنتتى ءتالليدىڭ كەيبىر تۇزدارىنىڭ سۋداعى ەرىگىشتىگى

تۇز	تەمپەراتۋرا، 0س
	20	0
نيترات	94	40
سۋلفات	48	26
كاربونات	69	44
حلورات	-	28

ءتى⁺ ءسىلتى مەتالدار ءتارىزدى ەريتىن كاربونات تۇزەدى. باسقا جاعىنان Tءى⁺ كۇمىس پەن قورعاسىن سياقتى از ەريتىن سارى ءتۇستى حرومات تۇزەدى، ءتى⁺ از ەريتىن تۇزدارىنا سونىمەن قاتار، گالوگەنيدتەر — حلوريد، بروميد جانە يوديد جاتادى.

گالوگەندەرمەن قوسىلىستارى

اتالعان ءۇش ەلەمەنت تە گالوگەندەرمەن ارەكەتتەسەدى. ءۇش ۆالەنتتى گالليدىڭ ءحلوريدى ءتۇسسىز زات، 77°س-تا بالقيتىن، ال 200°س تەمپەراتۋرادا قاينايتىن اق كريستالدى زات. ىلعال اۋادا گيدروليز ناتيجەسىندە گاللي ءحلوريدى "بىقسىپ" تۇتىندەنەدى:

GaCl₃ + 3H₂O → Ga(OH)₃ + 3HCl

GaCl₃ سۋدا جاقسى ەريدى، وڭاي گيدروليزدەنەدى. GaCb ەفيردە جاقسى ەرىگەنىنىڭ ارقاسىندا يندي مەن تاللي حلوريدىنەن ەفيرمەن ەكستراكسيالاۋ ارقىلى بولۋگە بولادى. GaCءى₃ مەتالدىق گالليمەن ارەكەتتەستىرىپ ەكى ۆالەنتتى گالليدىڭ ءحلوريدىن الۋعا بولادى:

2GaCl₃ + Ga ↔3 Gaءى₂

ول 170،5°س-تا بالقيتىن جانە 535°س-تا قاينايتىن ءتۇسسىز كريستالدار.

1000°س-تا امموني ءفتوريدىن مەتالدىق گالليمەن ارەكەتتەستىرگەندە تۇزىلەتىن گازداردىڭ سپەكترلەرىندە ءبىر ۆالەنتتى گاللي ءفتوريدىنىڭ GaF بار ەكەنى انىقتالدى. ءۇش ۆالەنتتى گاللي ءفتوريدى GaF₃ امموني فتوريدىنە وتە ۇقساس جانە سۋدا از ەريدى. GaF₃ ءار ءتۇرلى ادىستەرمەن — مەتالدىق گالليدى، گاللي وكسيدىن، ءسۋلفيدىن فتورمەن ارەكەتتەستىرىپ، نەمەسە گاللي گيدروكسيدىن فتورسۋتەك قىشقىلىندا ەرىتۋ ارقىلى الۋعا بولادى. سوڭعى جاعدايدا فتوريد سۋدىڭ 3 مولەكۋلاسىمەن كريستاللوگي­درات تۇزەدى.

تەمپەراتۋراعا بايلانىستى يندي ءحلوريدىنىڭ بۋ سەرپىمدىلىگى

Ga³⁺ باسقا دا گالو­گەنيدتەرى بەلگىلى، مىسالى ءبروميدى مەن ءيوديدى، ولاردىڭ قاسيەتتەرى حلوريدكە وتە ۇقساس.

يندي گالوگەنيدتەرى ءقازىر تولىق زەرتتەلگەن. ءتالليدىڭ ءفتوريدى، ءحلوريدى، ءبروميدى جانە ءيوديدى ونىڭ بارلىق توتىعۋ دەڭگەيلەرى ءۇشىن الىنعان. كەستەدەن يندي گالوگەنيدتەرىنىڭ قايناۋ تەمپەراتۋراسى (سۋسىز فتوريدتەن باسقالارى) تومەن ەكەنى اڭعارىلدى. سۋرەتتە ءينديدىڭ ءۇش ءتۇرلى حلوريدتەرى ءۇشىن بۋ سەرپىمدىلىگىنىڭ تەمپەراتۋرادان تاۋەلدىلىگى كەلتىرىلگەن.

تاللي گالوگەنيدتەرىنىڭ بۋ سەرپىمدىلىگىنىڭ تەمپەراتۋرادان تاۋەلدىلىگى

تەمپەراتۋرا، °س			قىسىم مم. سىناپ باعاناسىمەن
ءتىسى	ءتىۆr	ءتى
-	-	440	1
550	559	567	20
589	598	607	40
645	657	663	100
694	703	712	200
748	759	763	400
807	819	823	760

ءبىر ۆالەنتتى تاللي 15°س تەمپەراتۋرادا 1 ليتر سۋدا 800 گ ەريتىن، قاسيەتتەرى بويىنشا كۇمىس فتوريدىنە وتە ۇقسايتىن تاللي ءفتوريدىن TءىF تۇزەدى. ال ءتىع₃ سۋ اسەرىنەن ىدىراۋىمەن گاللي جانە يندي فتوريدىنەن ەرەكشەلەنەدى.

 

ادەبيەتتەر ءتىزىمى:

1. فەرسمان ا.ە. رەدكيە مەتاللى. 1932، № 4-5.
2. ساجين ن.پ.، مەەرسون گ.ا. رەدكيە ەلەمەنتى ۆ نوۆوي تەحنيكە // حيم. ناۋكا ي پروم.، 1956. ت.ءى، № 5.
3. مەەرسون گ.ا. ي زەليكمان ا.ن. مەتاللۋرگيا رەدكيح مەتاللوۆ. مەتياللۋرگيزدات، 1954.
4. زەليكمان ا.ن.، سامسونوۆ گ.ۆ.، كرەين و.ە. مەتاللۋرگيا رەدكيح مەتاللوۆ. مەتاللۋرگيزدات، 1954.
5. ترونوۆ ۆ.گ. ككلاد رۋسسكيح ۋچەنىح ۆ حيميۋ رەدكيح ەلەمەنتوۆ. يزد. زنانيە، 1952.
6. ۆينوگرادوۆ ا.پ. گەوحيميا رەدكيح ي راسسەياننىح حيميچەسكيح ەلەمەنتوۆ ۆ پوچۆاح. يزد. ان سسسر، 1950.

---