وڭتۇستىك قازاقستان وبىلىسى
شاردارا اۋدانى
№ 16 كوللەدج
ورىنداعان: تۇ-53 توپ ستۋدەنتى پەردەباەۆا راۋشان جەكسەنباي قىزى
جەتەكشىسى: ايتەنوۆا نۇرگۋل ىدىرىس قىزى

 

تابيعاتتا كەزدەسۋى

گاللي، يندي جانە تاللي تابيعاتتا كەڭىنەن، ءبىراق وتە از مولشەردە كەزدەسەتىن شاشىراڭقى ەلەمەنتتەرگە جاتادى. ءينديدىڭ ءوز مينەرالدارى جوق، گاللي مەن ءتالليدىڭ مينەرالدارى وتە سيرەك كەزدەسەدى، سوندىقتان ماڭىزدى ەمەس.

ەلەمەنتتەردىڭ ۇشەۋى دە ءسۋلفيدتى مينەرالدارعا جاقىن، سوندىقتان مىرىش، قورعاسىن جانە پوليمەتالل كەندەرىندە ءار ءتۇرلى مولشەردە كەزدەسەدى.

گاللي مىرىش كەندەرىندە (سفالەريتتە) تابىلعان. سوڭعى كەزگە دەيىن گالديدىڭ مينەرالى جوق دەپ ساناعان، تەك 1958 جىلى تسۋمەب (وڭتۇستىك — باتىس افريكا) قۇرامىندا 35%-كە دەيىن گاللي بار مينەرال تابىلدى، ونى قۇرامى CuGaS2 فورمۋلاسىنا سايكەس.

مينەرالدى گالليت دەپ اتاعان. ول — تىعىزدىعى 4،40، قاتتىلىعى 3-3،5 سۇر ءتۇستى مەتالدىق جىلتىرى بار مايدا ۇنتاقتار (نەمەسە ولاردىڭ اگرەگاتتارى).

تاللي سفالەريتپەن، گەرمانيتپەن، رەننەريتپەن، حالكوپيريتپەن تىعىز اسسوسياسيادا. جوعارىدا گەرماني تۋرالى ايتىلعاندا گەرمانيت پەن رەننەريت قۇرامىندا كەيدە ەداۋىر جوعارى (1%-كە دەيىن) گاللي مولشەرى بولاتىنى تۋرالى ايتىلعان.

اليۋميني انالوگى بولعاندىقتان گاللي بوكسيتتەردە، نەفەليندەردە جانە ت.ب. ءبىرقاتار كەندەردە كەزدەسەدى. گالليدى كەيبىر كومىرلەردىڭ ك ۇلىندە دە تاپقان (1،5%-كە دەيىن). كەيبىر وسىمدىكتەردىڭ وسۋىندە گاللي ماڭىزدى ورىن الادى. وسى فاكتىمەن ونىڭ تاس كومىرلەردە تابىلۋىن تۇسىندىرەدى.

يندي كوبىنەسە مىرىش كەندەرىندە (سفالەريت) كەزدەسەدى، وتە ءجيى ءسۋلفيدتى پوليمەتالل كەندەرىندە دە كەزدەسەدى. كەيبىر جاعدايلاردا، مىسالى ۋتا كەنىنىڭ سۋلفيدتەرىندە (اقش) يندي مولشەرى 2،8%-كە جەتەدى. ءبىراق مۇنداي جاعدايلار ءوتe سيرەك كەزدەسەدى. يندي سونىمەن قاتار قالايىعا جاقىن (ين­دي ءبىر جاعىنان مىرىش، كادمي، سىناپپەن، ال ەكىنشى جاعىنان قالايى، قورعاسىنمەن بايلانىسادى). يندي سونىمەن قاتار ۆولفرام كەندەرىندە كەزدەسەدى.

تاللي — لورانديت TءىAsS2، كرۋكەزيت (Cu، Ag، Tl)2Se، ەربايت 3(AsSb)2S3-Tl2S، گۋچينسونيت (سu، Ag، Tءى)2S PbS 2As S3 مينەرالدارىن تۇزەدى. 1958 جىلى قۇرامى 7Tءى2و2Fe2و3 سايكەس جاڭا مينەرال اشىلعان. بۇل مينەرالدى اۆيسەننيت دەپ اتاعان، سەبەبى ول اتاقتى عالىم اۆيسەننانىڭ (يبن-سيننا) تۋعان جەرىندە - وزبەكستاندا تابىلعان.

تاللي كوبىنەسە گالەنيتتەردە جانە پوليمەتالل كەندەردە قورعاسىننىڭ جانىندا كەزدەسەدى، ءبىراق 3 پايىزدىڭ جۇزدىك جانە مىڭدىق ۇلەسىندەي عانا. تاللي ءسىلتى مەتالدارعا ۇقساس بولعاندىقتان لەپيدوليت پەن سليۋدالاردا كەزدەسەدى، ولاردا ول كاليدى ىعىستىرادى. ءتالليدىڭ گەوحيمياسى مونوگرافياسىندا قاراستىرىلعان.

تەحنولوگياسى

گاللي، يندي جانە ءتالليدى قاتار كەزدەسەتىن مەتالداردى وڭدەگەندە قوسىمشا ءونىم رەتىندە الادى. سوندىقتان ولاردى وڭدەۋدىڭ شيكىزاتى رەتىندە كەندەر ەمەس، ولاردىڭ قالدىقتارى نەمەسە جارتىلاي ونىمدەرى - شلام، شاڭ (كۇكىرت-قىشقىلدى زاۋىتتار) قولدانىلادى.

گالليدى الۋ.

گاللي ءاليۋمينيدىڭ تابيعي قوسىلىستارىندا سەرىگى بولعاندىقتان ونى الۋ مينەرالدى كوزى كوبىنەسە گلينوزەم ءونىمىنىڭ قالدىقتارى. قايتا اينالعان اليۋمينات ەرىتىندىلەرىن كاربونيزاسيالاۋ ارقىلى اليۋميني گيدروكسيدىن بولەدى، سوندا گاللي ەرىتىندىدە قالادى، ەكىنشى رەت كاربونيزاسيالاعاندا ءاليۋمينيدىڭ بارلىق قالدىعى مەن گيدروكسيد تۇرىندەگى بارلىق گاللي بولىنەدى.

وسى پروسەستى راديواكتيۆتى يزوتوپتار ادىسىمەن زەرتتەۋ ارقىلى گالليدىڭ از مولشەرى بار ەرىتىندىلەردى كاربونيزاسيالاعاندا ەڭ الدىمەن اليۋميني تولىق بولىنەتىنى، سوسىن عانا گاللي بولىنەتىنى دالەلدەندى. گاللاتتىڭ ءسىلتى ەرىتىندىسى ارقىلى سو2ء-نى وتكىزگەندە گاللي گيدروكسيدى رن= 9،5 بولعاندا تۇنبا تۇرىندە بولىنەدى.

قۇرامىندا 10% گاللي وكسيدى بار گالليلى كونسەنتراتتىڭ تۇز قىشقىلىندا ەرىتىپ، ەفيرمەن ەكستراكسيالايدى. تۇز قىشقىلىنىڭ كونسەنتراسياسى 5،5م بولۋى كەرەك. ەفيرلى قاباتتى ءبولىپ الىپ ەفيردى ۇشىرادى. ەكستراكسيالىق ادىسپەن گاللي ءحلوريدىن كوپتەگەن قوسپالاردان (تەمىردەن باسقالارىن، سەبەبى تەمىردە تۇز قىشقىلدى ەرىتىندىلەردەن ەفيرمەن ەكستراكسيالانادى) بولۋگە بولادى.

سونىمەن قاتار گالليدى قىشقىل ەرىتىندىلەردەن ەكستراكسيالاۋ ءۇشىن بۋتيل-اسەتات قولدانادى. بۇل ءادىس ءاليۋمينيدى ەلەكترورافينيرلەۋ كەزىندە الىناتىن مىستى بالقىمانى قايتا وڭدەگەندەگى ەرىتىندىلەردەن گالليدى ءبولۋ ءۇشىن قولدانىلادى.

گالليدى ءبولۋدىڭ باسقا دا ادىستەرى (كۋپفەروندى ءادىس) بەلگىلى، مىسالى كونسەنتراتتى كۇكىرت قىشقىلىندا ەرىتىپ گالليدى كۋپفەرونمەن تۇندىرۋ. تۇنبانى كەپتىرىپ قىزدىرادى.

ادەبيەتتەر ءتىزىمى:

1. فەرسمان ا.ە. رەدكيە مەتاللى. 1932، № 4-5.
2. ساجين ن.پ.، مەەرسون گ.ا. رەدكيە ەلەمەنتى ۆ نوۆوي تەحنيكە // حيم. ناۋكا ي پروم.، 1956. ت.ءى، № 5.
3. مەەرسون گ.ا. ي زەليكمان ا.ن. مەتاللۋرگيا رەدكيح مەتاللوۆ. مەتياللۋرگيزدات، 1954.
4. زەليكمان ا.ن.، سامسونوۆ گ.ۆ.، كرەين و.ە. مەتاللۋرگيا رەدكيح مەتاللوۆ. مەتاللۋرگيزدات، 1954.
5. ترونوۆ ۆ.گ. ككلاد رۋسسكيح ۋچەنىح ۆ حيميۋ رەدكيح ەلەمەنتوۆ. يزد. زنانيە، 1952.
6. ۆينوگرادوۆ ا.پ. گەوحيميا رەدكيح ي راسسەياننىح حيميچەسكيح ەلەمەنتوۆ ۆ پوچۆاح. يزد. ان سسسر، 1950.