وڭتۇستىك قازاقستان وبىلىسى
شاردارا اۋدانى
№ 16 كوللەدج
ورىنداعان: ت-54 توپ ستۋدەنتى احمەديوۆا سافييە ناريمان قىزى
جەتەكشىسى: ايتەنوۆا نۇرگۋل ىدىرىس قىزى
گەرماني ءار ءتۇرلى كومپلەكستى قوسىلىستار تۇزەدى. ولاردىڭ اراسىندا كومپلەكستى گالوگەنيدتەر Me2[Geگال6]. رۋبيدي مەن سەزيدىڭ گەكساحلوريدتەرى اۋادا تۇراقتى، 90-100C تەمپەراتۋرادا GeCl4، ءبولىپ ىدىرايدى:
Rb2[GeCl6] → GeCl4+2RbCl
گەرماني وكسيدى GeO2 فتور قىشقىلىمەن ارەكەتتەسكەندە كومپلەكستى قىشقىلدار تۇزىلەدى: H2(GeOF)4·2H2O جانە H2(GeF6)·2H2O. گەكسافتورگەرماناتتىڭ ەكى ءتۇرلى قوسىلىستارى سينتەزدەلەن: MeGeF6·2H2O (Me – Mg، Zn، Cd، Mn، Fe، Co، Ni ) جانە MeGeF6·2H2O (Me-Sr، Ca). بۇل تۇزدار سۋدا جاقسى ەريدى.
گەرماني تەتراحلوريدىنىڭ ورگانيكالىق كاتيوندارمەن ارەكەتتەسۋىن پايدالانىپ تەترامەتياممونيدىڭ گەكساحلورگەرماناتى سينتەزدەلەن –
[N(CH3)] 2GeCL6
ەرماني گالوگەنيدتەرى كەيبىر اميندەرمەن ورگانيكالىق ەرىگىشتەردە (ەفير نەمەسە CCL4) ارەكەتتەسىپ، كومپلەكستى قوسىلىستار تۇزەدى، ولاردىڭ قۇرامى كەستەدە كورسەتىلەن.
كەيبىر گەرماني گالوگەنيدتەرىنىڭ كومپلەكستى قوسىلىستارىنىڭ كومپلەكستى قوسىلىستارىنىڭ قۇرامى
|
گالوەنيد |
ازوتتى اددەند |
كومپلەكستى قوسىلىستىڭ قۇرامى |
سىرتقى ءتۇسى |
|
GeF4 |
ەتيلەنديامين پيريدين وكسيحينولين |
GeCL4·4C2H8N2 GeCL4·2C2H5N GeCL4·4C9H7NO
|
اق ۇنتاق -//- سارى ءتۇستى |
|
GeBr4 |
وكسيحينولين |
GeBr2(C9H7NO)2 |
سارى قىزعىلت ۇنتاق |
|
GeI4 |
وكسيحينولين |
GeI2(C9H7NO)2 |
قارالاۋ سارى قىزعىلت ۇنتاق |
بۇل كومپلەكستى قوسىلىستار سۋدا ەرىمەيدى، ءبىراق اۋادا بىرتىندەپ گيدروليزدەنىپ ەري باستايدى.
گەرماني كوپ اتومدى سپيرتتەرمەن جانە كاربون قىشىقىلدارىمەن كومپلەكستى قوسىلىستار تۇزەدى. قىمىزدىق قىشقىلىن قوسقاندا ، گەرماني وكسيدىنىڭ سۋدا ەرىگىشتىگى جوعارىلايدى، سەبەبى كومپلەكستى يون تۇزىلەدى، ال قىمىزدىق قىشقىلىنىڭ مولشەرى كوپ بولعاندا، گەرمانوقىمىزدىق قىشىقىلىنىڭ كريستالدارى بولىنەدى.
كۇكىرتپەن قوسىلىستارى
گەرمانيدىڭ ەكى ءسۋلفيدى بەلگىلى: قىزىل –قوڭىر GeS جانە اق GeS2. GeS2 قىشقىلدى ەرىتىندىدەن كۇكىرتسۋتەكپەن بولۋگە بولادى. GeS 600-700 C تەمپەراتۋرادا ەلەمەنتتەردى قىزدىرىپ تۋرا ادىسپەن الۋعا بولادى:
Ge+ S → GeS
كۇكىرتپەن قوسىلىستار گەرمانيگە ەرەكشە. تابيعاتتا ءسۋلفيدتى مينەرال تۇرىندە كەزدەسەدى، سونىمەن قاتار شاشىراڭقى تۇرىندە باسقا ءسۋلفيدتى مينەرالداردا كەزدەسەدى – پيريتتە، گالەنيدتە، سفولەريدتە.
گەرماني ءديسۋلفيدى امموني سۋلفيدىندە جاقسى ەرىپ سۋلفوگەرماناتتى تۇزەدى:
GeS2+ (NH4)2S → (NH4)2GeS3
سۋلفوتۇزدار سۋدا جاقسى ەريدى ، قىشقىل قوسقاندا ىدىراپ اق ءتۇستى ديسۋلفيد تۇنباعا تۇسەدى.
وسى قاسيەتتى پايدالانىپ گەرمانيدى ەرىتىندىدەن بولۋگە بولادى.
گەرماني ءديسۋلفيدىن اۋادا 280-300 س تەمپەراتۋرادا قىزدىرعاندا، توتىعىپ وكسيد تۇزىلەدى، 600-700 C تەمپەراتۋرادا قالعان سۋلفيد ۇشىپ كەتەدى.
ازوتپەن جانە فوسفورمەن قوسىلىستارى
گەرمانيدى ازوتتىڭ اتموسفەراسىندا 800-950س تەمپەراتۋرادا قىزدىرعاندا گەماني ءنيتريدى تۇزىلەدى. 900-950 C تەمپەراتۋرادا گەرماني فوسفورمەن ارەكەتتەسىپ گەرماني ءفوسفوريدى GeF تۇزىلەدى.
ەلەكتروحيميالىق قاسيەتتەرى
گەرمانيدىڭ ءار جۇپتارىنا كەلەسى توتىعۋ- توتىقسىزدانۋ پوتەنسيالدارى كەلتىرىلگەن
قىشقىل ەرىتىندىلەرىندە ە،ۆ
GeO2/Ge+2 - 0،3
GeO2/Ge - 0،15
Ge+2/Ge 0،0
H2GeO3/Ge - 0،13
ءسىلتىلى ەرىتىندىلەردە
HgeO3/Ge - 1،0
گەرمانيدىڭ پوتەنسيالدارىنا رن-تىڭ اسەرى زور.
توتىعۋ-توتىقسىزدانۋ پوتەنسيالدارىنىڭ ءمانى تەرىس بولعاندىقتان گەرمانيدى ەرىتىندىدەن ەلەكتروليزبەن ءبولۋ قيىن، سەبەبى گەرماي قاتىسىندا سۋتەك وڭاي توتىقسىزدانادى، سوندىقتان بۇل جاعدايدا گەمانيمەن قاتار گەرماني گيدريدى بولىنەدى.
گەرمانيدى ەلەكتروليزبەن ۆوفرام سياقتى تەك قانا قۇيمالار تۇرىندە بولۋگە بولادى، سونداي اق مىسپەن نەمەسە قالايىمەن.
تابيعاتتا كەزدەسۋى
گەرماني – شاشىراڭقى ەلەمەنت، تابيعاتتا ءجيى كەزدەسەدى، ءبىراق وتە از مولشەردە.
گەرمانيدىڭ ءوز مينەرالدارى از: ارگيروديد، گەرمانيت، رەنيەريت، ۋلترابازيت، شتوتتيت.
گەرماني سونىمەن قاتار، سلانستاردا ، ماگنيتتاردا كەزدەسەدى. كەيبىر كومىرلەردە گەرمانيدىڭ مولشەرى 1٪- جەتەدى.
گەرمانيدى الۋ
گەرمانيدى الۋ ءۇشىن ونىڭ تەتراحلويدى پايدالانىلادى، سەبەبى ول وڭاي تۇزىلەدى جانە تومەن تەمپەراتۋرادا ۇشادى.
گەرمانيدى وڭدەگەندە حلور گازىن 300-350C تەمپەراتۋرادا قوسادى، تۇزىلگەن GeCl4 ۇشادى سوسىن سارى مۇيىقتىق تۇرىندە كوندەنساسيالانادى.
گەرمانيتتى سوىمەن قاتار 50٪ء-تى ءسىلتى ەرىتىندىسىمەنوڭدەۋگە بولادى، بۇل جاعدايدا ەريتىنپوليسۋلفيدتەر تۇزىلەدى، ولاردى باسقا ەرىمەەن سۋلفيدتەردەن بولەدى. پوليسۋلفيدتەن قىشقىلدى ورتادا گەرماني قىشقىلىنا دەيىن توتىعادى، وسى ەرىتىندىدەن اممياك قوسىپ، گەرماني گيدروكسيدىن تۇنباعا تۇسىرەدى.
گەرمانيدىڭ ءار ءتۇرلى شيكىزاتتارى بار: ءتۇستى مەتاللۋرگيا زاۋىتىنىڭ شاڭدارى، مىرىشتىڭ قالدىقتارى، كەكتەر زاۋىتتارىنىڭ قالدىقتارى، كومىردىڭ ك ۇلى ت.ب. ولاردى وڭدەۋ ءۇشىن ءار ءتۇرلى ادىستەر پايدالانىلادى. بارلىق وندىرىستەردە ەڭ سوڭعى ءونىم گەرماني وكسيدى GeO2 ، ول GeCL4-تەن گيدروليز ارقىلى الىنادى.
تازا گەرماني مەتالى تازا وكسدتەن GeO2 الىنادى. ونى 600C تەمپەراتۋرادا سۋتەكپەن توتىقسىزداندىرۋ ارقىلى الادى. تازا گەرماني مەتالىن گەرمانيدىڭ سۋبحلوريدىنەن (GeCL)x 520C تەمپەراتۋرادا ديسپروپورسيالانۋ پروسەسى ارقىلى الۋعا بولادى:
4(GeCL)x → 3xGe + GeCL4
وسى ادىسپەن وتە تازا گەرماني الىنادى.
گەرماني الۋ تەحنولوگياسى تۋرالى كەلەسى مونورافيالاردان قاراستىرۋعا بولادى:
اناليتيكالىق سيپاتتاماسى
گەرماني تابيعاتتاعى ماتەريالداردا از مولشەردە كەزدەسەتىن بولعاندىقتان ونى انىقتاۋ ءۇشىن سپەكترالدى اناليز پايدالانىلادى.
گەرمانيە ءتان ساپالىق رەاكسيا حيناليزارينمەن (تەتراوكسيانتراحينون) نەمەسە گيدروكسينافتالينحينونسۋلفون قىشقىلىمەن. ءبىرىنشى رەاكسيادا گەرمانيدىڭ قاتىسىندا ەرىتىندى كوك تۇسكە بويالادى،ەكىنشى رەاكسيادا-قىزعىلت تۇسكە بويالادى.
گەرمانيدىڭ ساندىق مولشەرىن انىقتاۋ ءۇشىن گراۆيمەترلىك، تيتريمەترلىك جانە فوتومەترلىك ادىستەر قولدانادى. ونىڭ مولشەرى از بولسا، بىرىنشىدەن ونى GeCl4 تۇرىندە ءبولىپ كونسەنترلەيدى. سوسىن گەرمانيدى سۋلفيد GeS2 تۇرىندە كومىر سۋتەكپەن بولەدى. اق ءتۇستى گەرماني ءسۋلفيدىن كۇيدىرىپ،ونى وكسيد GeO2 تۇرىندە ءبولىپ، ماسساسىن ولشەيدى.
گەرمانيدى تۇنباعا ءتۇسىرۋ ءۇشىن سونىمەن قاتار تاننين نەمەسە تاننينمەن وكسيحينوليننىڭ قوسپاسى پايدالانىلادى. بۇل ادىسپەن گەرمانيدى مىشياكتان تولىق بولۋگە بولادى.
تيتريمەترلىك ادىسپەن انىقتاعاندا گەرمانيدىڭ ماننيتپەن كومپەكستى قوسىلىس ءتۇزۋ رەاكسياسىن پايدالانادى. ماننيتوگەرمان قىشقىلى كۇشتى قىشقىل بولعاندىقتان ناتري گيدروكسيدى ەرىتىندىسىمەن برومكرەزولپۋرپۋر ينديكاتور قاتىسىندا جاقسى تيترلەنەدى.
گەرمانيدى يودومەترلىك ادىسپەن انىقتاۋعا بولادى،رەاكسيا ارقىلى بولىنەتىن يودتى تيوسۋلفاتپەن تيترلەيدى
فوتومەترلىك ادىسپەن انىقتاعاندا سارى ءتۇستى گەرمانوموليبدەن قىشقىلىن پايدالانادى، توتىقسىزداندىرعىشتىڭ قاتىسىندا “موليبدەن كوگى” پايدا بولادى. بۇل ءادىستىڭ سەزگىشتىگى جوعارى. توتىقسىزداندىرعىش رەتىندە مور تۇزى، (Fe2÷ سۋلفاتى)،گيدروحينون، گيدروكسيلامين، اسكوربين قىشقىلى، سۋلفيت، ستاننيت ت.ب. پايدالانىلادى. گەرمانيدى انىقتاۋعا مىشياك، فوسفور، كرەمني كەدەرگى جاسامايدى.
كەندەردە گەرمانيدىڭ از مولشەرىن انىقتاۋعا بولادى، ونى تۇنباعا گەماتوكسيمەنمەن (pH 3،2) ءبولىپ، تۇزىلگەن قارا قوشقىل ءتۇستى تۇنبانى تولقىن ۇزىندىعى 500نم تەڭ بولعاندا سۆەتوفيلتردى پايدالانىپ، وپتيكالىق تىعىزدىعىن ولشەيدى.
گەرمانيدىڭ فەنيلفلۋورونمەن فوتومەترلىك ادىسپەن انىقتاۋعا بولادى. فەنيلفيزارون گەرمانيمەن قىزعىلت ءتۇستى كومپلەكستى قوسىلىس بەرەدى. وسى ادىسپەن گەرمانيدىڭ 0،01مكگ/مل مولشەرىن انىقتاۋعا بولادى.
گەرمانيدىڭ اناليتيكالىق حيمياسى تۋرالى مالىمەتتەردى كەلەسى مونوگرافيالاردان قاراستىرۋعا بولادى.
گەرمانيدى قولدانۋ
گەرمانيدى پايدالاناتىن ەڭ ماڭىزدى سالا - جارتىلاي وتكىزگىش قۇرالدار. بۇل قۇرالدار ەلەكترونيكادا جانە راديوتەحنيكادا قولدانىلادى. گەرماني مەتالى مونوكريستالل تۇرىندە وپتيكادا پايدالانىلادى (لينزالار). كوپ مەتالدارمەن گەرماني قۇيمالار تۇزەدى.ولار جارتىلاي وتكىزگىشتىك قاسيەتتەر كورسەتەدى.
گەرماني وكسيدىن كرەمني وكسيدى سياقتى شىنى وندىرىسىندە پايدالانىلادى. گەرماني وكسيدى مەتالى كاتاليزاتور رەتىندە قولدانىلادى.
ادەبيەتتەر ءتىزىمى:
1. فەرسمان ا.ە. رەدكيە مەتاللى. 1932، № 4-5.
2. ساجين ن.پ.، مەەرسون گ.ا. رەدكيە ەلەمەنتى ۆ نوۆوي تەحنيكە // حيم. ناۋكا ي پروم.، 1956. ت.ءى، № 5.
3. مەەرسون گ.ا. ي زەليكمان ا.ن. مەتاللۋرگيا رەدكيح مەتاللوۆ. مەتياللۋرگيزدات، 1954.
4. زەليكمان ا.ن.، سامسونوۆ گ.ۆ.، كرەين و.ە. مەتاللۋرگيا رەدكيح مەتاللوۆ. مەتاللۋرگيزدات، 1954.
5. ترونوۆ ۆ.گ. ككلاد رۋسسكيح ۋچەنىح ۆ حيميۋ رەدكيح ەلەمەنتوۆ. يزد. زنانيە، 1952.
6. ۆينوگرادوۆ ا.پ. گەوحيميا رەدكيح ي راسسەياننىح حيميچەسكيح ەلەمەنتوۆ ۆ پوچۆاح. يزد. ان سسسر، 1950.