ادامزات تاريحىنداعى ەسىرتكى قولدانۋدىڭ ەڭ ەرتە دالەلى يندونەزيانىڭ سۋلاۆەسي ارالىنان تابىلعان ەجەلگى اڭشى-تەرىمشىلەردىڭ قالدىقتارىنان انىقتالدى. زەرتتەۋشىلەردىڭ پايىمداۋىنشا، ولار 25 مىڭ جىل بۇرىن پسيحواكتيۆتى اسەرى بار بەتەل جاڭعاقتارىن ۇنەمى سورعان.
گريففيت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اۆستراليالىق ادام ەۆوليۋسياسى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ پروفەسسورى ادام برامم جەتەكشىلىك ەتكەن زەرتتەۋ بارىسىندا سۋلاۆەسيدەگى ەكى ءتۇرلى جەردەن تابىلعان ەكى اڭشى-تەرىمشىنىڭ سۇيەكتەرى تالداندى. ولاردىڭ بىرەۋى شامامەن 7 مىڭ جىل بۇرىن، ال ەكىنشىسى 16-25 مىڭ جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەن. ەكى ەرەسەك ادامنىڭ تىستەرىندە تەرەڭ، دوڭگەلەك ويىقتار انىقتالدى، كەيبىرى ءتىس ج ۇلىمىنا دەيىن جەتكەن. بۇل ويىقتار ولاردىڭ اۋزىندا قاتتى، دوڭگەلەك جانە ءابرازيۆتى زاتتاردى ۇستاعانىن كورسەتەدى.
عالىمدار بۇل ويىقتاردىڭ بەتەل جاڭعاعىن سورۋدان پايدا بولعانىن جورامالدادى. بەتەل جاڭعاعى — ارەكا پالماسىنىڭ تۇقىمى، ونى ادەتتە بەتەل جاپىراعىنا وراپ شاينايدى. قازىرگى ۋاقىتتا جاڭعاقتى اكپەن ارالاستىرىپ شاينايدى، بۇل پسيحواكتيۆتى زاتتىڭ ءبولىنۋىن كۇشەيتەدى. الايدا ەجەلگى ادامدار بۇل ءادىستى بىلمەگەن بولۋى مۇمكىن. زەرتتەۋشىلەر جاساندى سىلەكەيدە بەتەل جاڭعاعىن ءسىڭىرىپ، وندا ارەكولين دەپ اتالاتىن پسيحواكتيۆتى قوسىلىستىڭ جەتكىلىكتى مولشەردە بولىنەتىنىن انىقتادى. بۇل زات ادامنىڭ ساناسىنا اسەر ەتىپ، جەڭىل ەيفوريا تۋدىرادى. تىستەردى تالداۋ كەزىندە ارەكوليننىڭ ىزدەرى تابىلدى.
پروفەسسور براممنىڭ ايتۋىنشا، ول ەكسپەريمەنت رەتىندە جاڭعاقتى سورىپ كورگەن: «بۇل وتە اششى جانە تۇتقىر ءدام. اۋىزدى ۇيىتادى. مەنىڭ ويىمشا، ەجەلگى ادامداردى قىزىقتىرعان ءدال وسى اسەر بولۋى مۇمكىن». ول سونداي-اق بۇل ادەتتىڭ ءتىس اۋرۋىنا قارسى ەم رەتىندە پايدا بولۋى مۇمكىن ەكەنىن، ءبىراق ۇزاق ۋاقىت سورۋ تىستەردى قاتتى توزدىرىپ، كەرىسىنشە اۋىرسىنۋدى كۇشەيتكەنىن ايتادى. «بۇل ادامدار ءتىس اۋرۋىن ەمدەۋ ءۇشىن جاڭعاق سورۋدى جالعاستىرعان، ءبىراق بۇل ادەتتىڭ ءوزى اۋىرسىنۋدى تۋدىرعان — تۇيىق شەڭبەر پايدا بولعان»، — دەدى ول.
زەرتتەۋ ناتيجەلەرى Science Advances جۋرنالىندا جاريالاندى. يسپانياداعى ۆاليادوليد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ەليزا گەررا-دوسە بۇل زەرتتەۋدى «ادامنىڭ ەسىرتكى قولدانۋىنىڭ ەجەلگى داۋىرىنە تىكەلەي دالەل» دەپ باعالادى. ونىڭ ايتۋىنشا، بۇل — الەمدەگى پسيحواكتيۆتى وسىمدىكتەردى قولدانۋدىڭ ەڭ ەرتە دالەلى عانا ەمەس، سونىمەن قاتار ارەكا جاڭعاعىن تۇتىنۋدىڭ مىڭداعان جىلدىق ءداستۇر ەكەنىن كورسەتەدى.